Trung Quốc đón lãnh đạo thế giới đến 'xứ sở thần tiên AI', nhưng còn những góc khuất nào?

Nguồn hình ảnh, Getty Images
- Tác giả, Laura Bicker
- Vai trò, Phóng viên thường trú tại Trung Quốc, từ Thâm Quyến.
- Được đăng
- Thời gian đọc: 14 phút
Ở tuổi 27, Hoàng Thế Hoa đang sống trong giấc mộng Trung Hoa.
Ông Hoàng là kỹ sư tại một công ty hàng đầu về robot hình người ở Thâm Quyến. Trung Quốc quảng bá thành phố rộng lớn ở miền đông nam này là nơi khởi nguồn của một tương lai công nghệ cao được trí tuệ nhân tạo, robot và đổi mới sáng tạo nội địa thúc đẩy.
Thiết bị bay không người lái bay (drone) lượn trên bầu trời để giao bữa tối, taxi tự lái phát nhạc thư giãn trên đường đến điểm hẹn và robot không chỉ mang cà phê cappuccino đến tận tay mà còn giải thích nguồn gốc của những hạt cà phê được dùng để pha chế.
"Chúng tôi đã tạo ra một kỳ tích ở Thâm Quyến," ông Hoàng nói, xung quanh là robot hình người đang pha cà phê và chơi cờ. "Rất nhiều người trẻ trên khắp Trung Quốc, với nhiệt huyết và ước mơ, đã đổ về đây."
Giờ đây, họ dành cả ngày để tìm cách làm cho robot thông minh hơn.
Người Trung Quốc gọi Thâm Quyến là "thành phố của những giấc mơ". Cái tên này rất phù hợp: đây là một trong những thành phố giàu có nhất Trung Quốc, nằm sát Hong Kong và cũng là nơi khởi phát sự tăng trưởng bùng nổ của đất nước cách đây vài thập niên.
Lịch sử sản xuất của thành phố phản chiếu quá trình trỗi dậy của Trung Quốc: từ búp bê Cabbage Patch, rồi tivi, tiếp đến iPhone, xe điện, drone và giờ là robot, những sản phẩm đang thu hút ông Hoàng cùng một thế hệ người trẻ đầy tham vọng mới.
Những "kỳ tích" mà các kỹ sư trẻ này đang theo đuổi là trọng tâm trong tầm nhìn đầy tham vọng của Chủ tịch Tập Cận Bình về tương lai Trung Quốc.
Khó có thể nghĩ ra một nơi thích hợp hơn Thâm Quyến để phô diễn điều đó, khi Tổng thống Mỹ Donald Trump, lãnh đạo Nga Vladimir Putin và nhiều nguyên thủ khác sẽ đến đây tham dự một hội nghị kinh tế toàn cầu trong tuần này.
Thế nhưng thành phố ven biển hào nhoáng này còn có một mặt khác mà họ sẽ không được nhìn thấy. Chỉ cần rời xa những tòa nhà chọc trời để đến các khu Sa Tỉnh (Shajing) và Tùng Cương (Songgang), từng là trung tâm sản xuất điện tử của thế giới, thì sẽ thấy được những thách thức đang bủa vây Trung Quốc dưới thời ông Tập.

"Mọi người đều cảm thấy cuộc sống khó khăn," một công nhân xây dựng nói với chúng tôi. "Rất nhiều nhà máy đã chuyển đi nơi khác và rồi công nhân mất việc."
Trung Quốc vẫn là cường quốc sản xuất hàng đầu, và Thâm Quyến chính là minh chứng. Nhưng thành phố này cũng phơi bày những vấn đề đang làm nền kinh tế lớn thứ hai thế giới lao đao. Cuộc khủng hoảng bất động sản vẫn chưa chấm dứt, niềm tin vào tương lai đang suy giảm. Đây là một trong những thành phố đắt đỏ nhất Trung Quốc, nhưng ngay cả ở đây, một tài xế taxi cũng nói với chúng tôi rằng căn nhà của anh giờ chỉ còn đáng giá bằng một phần ba so với trước đây.
Thị trường bất động sản ảm đạm và tiêu dùng trì trệ khiến các hộ gia đình thắt chặt chi tiêu. Các nhà máy ngày càng phụ thuộc vào xuất khẩu, trong khi nhiều doanh nghiệp sản xuất cắt giảm sản lượng, thu hẹp quy mô, tự động hóa hoặc chuyển đi nơi khác để tìm kiếm lao động rẻ hơn.
Kết quả là ngày càng nhiều lao động chuyển sang những công việc thời vụ trong nền kinh tế việc làm tự do, thường có mức lương thấp hơn và ít phúc lợi hơn.
"Thâm Quyến không phải là một nơi thần kỳ," một tài xế giao hàng ngoài 40 tuổi, không muốn nêu tên, nói.
"Nhiều người nói rằng vàng nằm khắp nơi ở Thâm Quyến, nhưng giờ không còn như thế nữa. Đây không còn là nơi mà cứ đến là có thể phát đạt. Nếu bạn không làm việc chăm chỉ, bạn sẽ chẳng có gì cả."
BBC đã dành nhiều ngày ở Thâm Quyến để khám phá hai mặt rất khác nhau của sự phát triển ở Trung Quốc: một bên là lời hứa hào nhoáng của AI, còn bên kia là sự lo lắng của người lao động về việc liệu tương lai do AI tạo ra có còn chỗ cho họ hay không.

Thứ Tư là ngày sandwich và trà sữa trân châu tại văn phòng của DexForce Technologies.
Thang máy chật kín các kỹ sư và nhà phát triển trẻ tuổi đang lên đúng tầng để nhận phần tinh bột và đường miễn phí tiếp thêm năng lượng cho buổi chiều làm việc. Họ len lỏi qua những "đứa con tinh thần" của mình: những con robot màu vàng cao bằng người thật, chiếm gần hết mọi góc trống.
"Tôi tin rằng trong vòng mười năm tới, robot sẽ phục vụ con người tốt hơn bằng cách đảm nhận những công việc lặp đi lặp lại hoặc nguy hiểm," ông Hoàng nói. Đó có thể là bất cứ điều gì, từ pha cà phê đến làm việc trong hầm mỏ, và tất cả những kỹ năng đó đều đang được huấn luyện tại phòng thí nghiệm của tương lai này, nơi các cỗ máy vụng về giật cục, loạng choạng khi học cách hành xử.
Trong mắt ông, "Thâm Quyến là một nước Mỹ khác. Bởi cũng giống như ở Mỹ, rất nhiều người trẻ đã có thể hiện thực hóa giấc mơ và kiếm được sự giàu có mà họ mong muốn."
Đó chính là điều ông Tập muốn nghe khi thúc đẩy Trung Quốc dẫn đầu thế giới về công nghệ tiên tiến. Thâm Quyến từ lâu đã là nơi tìm kiếm cơ hội, nhưng Hoàng và các đồng nghiệp còn muốn làm nhiều hơn thế. Họ không chỉ muốn duy trì vị thế siêu cường sản xuất của Trung Quốc. Họ muốn chuyển hóa nó.

Không chỉ giúp "cuộc sống của chúng ta tiện nghi và thoải mái hơn", ông Hoàng tin AI có thể giúp "cả thế giới trở thành một gia đình, một ngôi làng toàn cầu. AI có tiềm năng thúc đẩy sự bình đẳng, và viễn cảnh về một sự bình đẳng được AI tạo ra là điều khiến tôi hào hứng nhất."
Mỉm cười đầy nhiệt huyết, ông giải thích rằng mình hy vọng robot có thể giúp các nền kinh tế mới nổi ở châu Phi và Đông Nam Á bắt kịp thế giới bằng cách tái cấu trúc các dây chuyền sản xuất của họ.
Tinh thân lạc quan về công nghệ này bao trùm khắp bên trong tòa nhà, nhưng lại tương phản mạnh mẽ với sự bất an ở những khu vực khác của Thâm Quyến, nơi robot vẫn chưa xuất hiện. Ít nhất là hiện tại. Nhưng đó mới chỉ là khác biệt đầu tiên.
Ở phía thành phố của ông Hoàng, những người làm trong ngành công nghệ và tài chính thong thả đi làm sau buổi tập thể dục sáng, trên tay là những cốc cà phê có giá có lẽ hơn 30 nhân dân tệ.
Ở phía bên kia, xe máy điện lao vun vút qua những con phố chất đầy hàng hóa vận chuyển giữa các nhà máy, trong khi những người bán hàng rong bán một suất mì cay ăn sáng đầy đủ với giá chưa đến 3 nhân dân tệ.

Bên ngoài một trong những tòa nhà chọc trời cao nhất thành phố, bà Lữ, 50 tuổi, vừa nghe điện thoại vừa cầm bút ghi chép, tay còn lại nhận một túi hàng từ nhân viên giao đồ ăn.
Bà đọc to bốn con số quan trọng cho đồng nghiệp. Đó là chỉ dẫn dành cho một phụ nữ khác đang chờ mang đơn hàng lên tầng cho khách văn phòng.
Đây là khung cảnh giờ cao điểm buổi trưa trước quảng trường SEG, nơi có tòa nhà 70 tầng với hàng ngàn khách thuê. Bà Lữ từng là một trong số họ.
"Tôi từng kinh doanh nhỏ ở tầng hai. Tôi bán bảng mạch điện tử," bà nói. "Nhưng việc kinh doanh ngày càng khó khăn và tiền thuê mặt bằng ngày càng cao."
Thường được ví như Thung lũng Silicon của Trung Quốc, giá thuê mặt bằng ở Thâm Quyến đã leo thang cùng làn sóng vốn đầu tư mới, khiến các doanh nghiệp nhỏ và truyền thống bị chèn ép.
Ở tuổi 50, bà Lữ không thể tìm được việc khác cho đến khi những người giao hàng đưa cho bà một ý tưởng.
Việc chờ thang máy có thể mất tới nửa tiếng, đồng nghĩa với việc lãng phí tiền bạc đối với những tài xế cần hoàn thành càng nhiều đơn càng tốt. Vì thế, bà Lữ trở thành một mắt xích mới trong nền kinh tế việc làm tự do đang không ngừng biến đổi.
"Nhân viên giao hàng mang đồ ăn đến sảnh tòa nhà. Chúng tôi nhận rồi mang lên các tầng. Họ trả cho chúng tôi 2 nhân dân tệ mỗi đơn," bà giải thích trong lúc luôn tay luôn chân. Trong khi đó, tài xế giao hàng nhận khoảng 4-8 nhân dân tệ một đơn, nên phần của bà Lữ cũng khá đáng kể.
"Khung giờ trưa chỉ kéo dài hai hoặc ba tiếng... nếu dùng dịch vụ của chúng tôi, họ có thể hoàn thành được nhiều đơn hơn còn chúng tôi cũng kiếm được chút tiền. Nhưng thị trường đang rất khó khăn. Giờ tôi chỉ kiếm được khoảng 200 nhân dân tệ mỗi ngày."

Ước tính hiện nay có khoảng 200 triệu lao động Trung Quốc, tương đương khoảng 40% lực lượng lao động đô thị, sống dựa vào một dạng công việc tự do nào đó. Nhiều tài xế giao hàng ở Thâm Quyến nói với chúng tôi rằng họ chọn công việc thời vụ vì cơ hội việc làm trong các nhà máy đã ít hơn trước.
"Mình phải thích nghi với hoàn cảnh của mình hiện tại," một tài xế nói với chúng tôi, "thay vì chờ hoàn cảnh thích nghi với nhu cầu của mình." Một nhóm tài xế đang đứng chờ bên ngoài cổng một nhà máy sản xuất thuốc lá điện tử để nhận các đơn giao hàng công nghiệp.
Những người khác gật đầu đồng tình. Một tài xế khác nói rằng anh gần như không có lựa chọn nào khác:
"Tôi có hai đứa con phải nuôi và không thể ngừng làm việc. Tôi không có thời gian để nghĩ đến điều gì khác."
Những công việc chính thức, dài hạn thường yêu cầu người lao động đóng bảo hiểm xã hội và quỹ hưu trí, khiến số tiền thực nhận giảm đi. Trong khi đó, công việc thời vụ mang lại nhiều tiền mặt hơn và giờ giấc linh hoạt hơn.
"Đa số công nhân thích những công việc có thời hạn cố định và ngắn hơn. Điều đó cho phép họ nghỉ việc một cách linh hoạt và rời đi bất cứ khi nào muốn; họ không có mong muốn trở thành nhân viên chính thức," người môi giới việc làm Lý Tiểu Hạc cho biết.
Ngày càng nhiều, ông dựng các bảng quảng cáo trên vỉa hè để tuyển lao động thời vụ cho nhà máy, với mức lương khoảng 22 nhân dân tệ mỗi giờ để lắp ráp các thiết bị điện tử cỡ nhỏ.
Tuy nhiên, ngay cả các môi giới việc làm cũng dường như đang thuộc về một nhóm ngày càng nhỏ, khi nhiều cửa hàng từng hoạt động nay đã đóng cửa. Đó là thêm một dấu hiệu cho thấy sự suy thoái của ngành sản xuất truyền thống.
"Hoạt động kinh doanh của chúng tôi có lẽ không còn lạc quan như trước đây," ông Lý thừa nhận. "Chúng tôi có thể cảm nhận được tác động của quá trình chuyển đổi ở Thâm Quyến."

Sự chuyển đổi đó rất khó để bỏ qua.
Những chiếc drone vo ve trên khoảng không xanh mướt của một "công viên nhân tài" được xây dựng riêng bên bờ sông của thành phố, lượn lên lượn xuống để giao đồ ăn đến một khu vực tiếp nhận chuyên dụng. Các du khách giơ cao điện thoại để ghi lại cảnh drone hạ cánh cùng các suất ăn.
"Thật tuyệt vời. Công nghệ này quá đỉnh. Tôi ước gì ở nước mình cũng có thứ như thế," một du khách Canada thốt lên.
"Đơn cà phê của chúng tôi, với phí giao hàng chỉ 5 nhân dân tệ, được chuyển sau chỉ hơn 15 phút một chút. Chiếc drone hạ cánh trơn tru để tôi có thể nhận đồ".
"Tôi nghe nói nhiều năm trước đây Thâm Quyến chỉ là một làng chài," một du khách đến từ Việt Nam nói.
"Ha, giờ thì chẳng còn là làng chài nữa rồi," anh cười và gọi trà sữa được drone giao đến cho mình và vợ.
Dù sự sáng tạo hiện diện ở khắp nơi, tất cả vẫn giống như một màn trình diễn về những gì công nghệ có thể làm được hơn là một thực tế đời thường. Các dịch vụ giao hàng bằng drone chỉ hoạt động tại một số địa điểm nhất định và dừng vào lúc 20 giờ mỗi ngày. Những chiếc xe tự lái, vốn phải đặt qua một ứng dụng riêng, cũng vẫn là điều gì đó mới mẻ. Những thiết bị này thậm chí còn cung cấp dịch vụ massage trong lúc đưa khách đến điểm đến.
Ban đêm, dưới ánh sáng của hàng ngàn bóng đèn lung linh, những chiếc drone lại đảm nhận một vai trò khác.
Chúng bay phía trên công viên để phát cảnh báo, nhắc nhở mọi người cư xử đúng mực và không gây rối.

Xa khỏi đường chân trời lấp lánh ánh đèn, các công nhân ngồi quanh những chiếc bàn nhựa bên ngoài các quán lẩu và xiên hải sản nướng giá rẻ.
Trên cùng con phố cũng có những nhà hàng đắt đỏ hơn, nhưng họ cũng chịu ảnh hưởng nặng nề. Một chủ nhà hàng cho biết doanh thu đã giảm hơn 70% vì người lao động không còn mạnh tay chi tiền cho các bữa tối.
Nhiều người trong số họ đã sống ở đây hàng chục năm, trong đó có ông Ngô, 58 tuổi, một công nhân xây dựng. Ông từ tỉnh Tứ Xuyên đến Thâm Quyến vào thập niên 1990, không lâu sau khi Trung Quốc mở cửa thành phố này cho các doanh nghiệp nước ngoài.
Ông là một trong hàng triệu lao động nhập cư từ các tỉnh nghèo hơn đổ về đây để làm việc trên các dây chuyền sản xuất hoặc xây dựng những tòa nhà chọc trời. Và dòng người ấy vẫn tiếp tục.
Tất cả những người chúng tôi trò chuyện đều đến từ nơi khác. Họ thường làm việc tới 14 giờ mỗi ngày và sống trong các khu ký túc xá tập thể. Lối sống này được duy trì bởi hy vọng có công việc ổn định cùng mức thu nhập đủ để gửi tiền về cho gia đình.

Đối với những người lao động này, đại dịch Covid-19, khi ngành sản xuất Trung Quốc rơi xuống mức thấp kỷ lục, dường như là bước ngoặt đầu tiên.
"Sau Covid, lương của chúng tôi giảm ít nhất một phần ba," ông Ngô nhớ lại. Và sau đó, mức lương chưa bao giờ phục hồi hoàn toàn.
"Tôi sẽ tiếp tục làm việc," ông nói thêm.
"Chỉ cần còn làm việc thì còn có thu nhập. Lương nhiều hay ít ư? Điều đó không quan trọng. Chỉ cần còn làm việc thì còn có thu nhập. Nếu nền kinh tế chậm lại, tất cả chúng tôi đều chậm lại theo. Nếu kinh tế tăng trưởng, tất cả chúng tôi đều khá lên."
Suốt nhiều thập niên qua, Thâm Quyến đã giữ đúng lời hứa: chỉ cần chăm chỉ lao động, cuộc sống ắt sẽ tốt lên.
Nhưng giờ đây, trong một thành phố đang được định hình lại bởi tự động hóa và trí tuệ nhân tạo, lời hứa năm nào dường như không còn trọn vẹn như xưa.






















