50 năm đổi tên: bản sắc của Sài Gòn là tự do

Lịch sử, cùng với vinh quang của người này là nỗi tổn thương, mất mát của người khác song hành trong một cộng đồng dân tộc. Lịch sử cũng là lịch sử của thống nhất và chia rẽ.

Hôm nay, Việt Nam đã thống nhất hơn 50 năm kể từ khi cuộc nội chiến 20 năm kết thúc. Dâu bể trong cuộc sống, trong lòng người tất nhiên là không thể tránh khỏi. Và câu chuyện lịch sử ấy chưa bao giờ khép lại.

Sài Gòn, thủ đô của một Việt Nam Cộng hòa sụp đổ, được thay tên bằng Thành phố Hồ Chí Minh cũng đã tròn 50 năm.

Cùng với cả triệu người từ miền Bắc, tôi di cư vào Nam năm 1954, lúc năm tuổi, và định cư ở Bến Cát, tỉnh Bình Dương cũ giữa một cánh rừng âm u hoang dã.

Một ngôi làng mới được dựng lên gọi là Rạch Bắp 4, gia đình tôi và dân làng đã sống thanh bình cho đến khi những người lính du kích của Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam đầu tiên bất ngờ xông vào nhà tôi một chập tối, năm 1961.

Chúng tôi được mời ra sân nhà thờ họp. Tôi không biết điều gì đã xảy ra ở đó vì còn quá nhỏ.

Chỉ sau một tuần, mẹ tôi quyết định đưa cả gia đình bỏ làng, âm thầm ra đi như cách gia đình chúng tôi đã bỏ làng Đồng Xá, Hải Dương ra đi mấy năm trước.

Chiến tranh đã đến.

Cũng chỉ một thời gian ngắn sau, cả làng tôi buộc phải ra đi như hàng trăm ngàn người khác đã lần lượt chạy loạn trên khắp miền Nam, chúng tôi tràn về thành phố để được sống sót. Quê cũ tôi trở thành "vùng oanh kích tự do", một thuật ngữ thời chiến, nơi để con người chết mà không một ai phải chịu trách nhiệm.

Rồi tôi đã sống gần như cả một đời ở thành phố này.

Là một công chức chế độ cũ được lưu dung sau 30/4/1975, và ở giữa một giai đoạn tràn trề khí thế của bên thắng cuộc và sự ê chề của bên thua cuộc, tôi như kẻ đi bên lề. Và tôi nhìn sự thay đổi trên quê hương mình như con sâu cái kiến giữa cơn xoáy được mất của quyền lực.

Theo tôi biết, từ khi còn chiến tranh, những người cộng sản đã có ý định thành lập TP HCM. Và tôi hiểu đó như một ý chí chiến thắng, tạo hưng phấn cho cuộc chiến đấu.

Rồi Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam và Chính phủ Lâm thời Miền Nam Việt Nam bị giải thể. Năm 1976, địa giới hành chính TP HCM chính thức được thành lập bao gồm Sài Gòn và toàn bộ tỉnh Gia Định cũ.

Cảm xúc của tôi khi thành phố đổi tên vào thời điểm đó thật ra cũng không có gì đặc biệt. Tôi đã quen với sự xáo trộn từ ngay sau 30/4/1975.

Cuộc sống mới bắt đầu một cách khó hiểu và hiểm nguy luôn rình rập. Tôi cảm thấy cuộc đời mình đã chấm hết ở tuổi 26.

50 năm sau, TP HCM lại một lần nữa được mở rộng, gộp thêm tỉnh Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu. Từ một thành phố 3 triệu dân trước 1975, dân cư thành phố đã tăng lên gấp 4 lần vào năm 2026.

Nếu chỉ tính về quy mô dân số và địa giới hành chính, tôi đang sống trong một thành phố lớn của hành tinh.

Thú thật, cũng vui.

Nhưng có một sự thật khác trong tôi, dù nơi đây mang tên gì, với tôi – tôi vẫn là một người Sài Gòn, mang đủ nỗi niềm quá khứ, hiện tại của nó như một thứ thiêng liêng, một tình yêu và một cách sống.

Trong sinh hoạt hằng ngày hay giới thiệu bản thân, tôi vẫn gọi địa danh này là Sài Gòn và tôi vẫn tự nhận là người Sài Gòn.

Tôi sẽ không nhân danh ai để yêu quý và thương nhớ thành phố này. Bởi đây là nơi tôi đã lớn lên, đã sống và hy vọng.

Nếu có gì để tiếc nuối cho một Sài Gòn mất tên, tôi sẽ tiếc nuối những chiều cuối tuần dạo phố Lê Lợi.

Tiếc cái xe nước mía Viễn Đông ở góc Lê Lợi – Pasteur, nơi mà không ai ở Sài Gòn có thể quên. Tôi còn tiếc cái quán Thanh Bạch bên cạnh rạp hát Vĩnh Lợi cùng bánh pâté chaud và ly cà phê sữa nóng. Ngon mãi trong ký ức.

Tuy nhiên, cái tiếc nhất của tôi là bầu khí trí thức và khoáng đạt của đại học, sự sôi động của báo chí và văn học nghệ thuật thuở đó.

Giờ đây, chúng ta có phố đi bộ Nguyễn Huệ rộng rãi hơn, vẫn có thể dễ dàng thưởng thức một ly nước mía mát lạnh, những chiếc bánh pâté chaud nóng và cà phê ngon ở bất cứ đâu.

Nhưng chắc chắn không thể tìm thấy một môi trường học thuật tự do, cùng cái mã thượng hay sự tôn trọng sự khác biệt chính kiến của nhau như thời đó.

Bạn học, trong chúng tôi, ai theo Việt Cộng, ai theo Thiệu – Kỳ, ai làm mật thám chỉ điểm… ai cũng biết ai. Nhưng chúng tôi vẫn chơi với nhau một cách bình thường. Không có một cuộc đấu tố nào xảy ra.

Chúng tôi tự in sách báo, tạp chí… tự do biểu đạt tư tưởng, tự do sáng tác. Chúng tôi chửi Mỹ, giễu cợt Thiệu – Kỳ. Chúng tôi chống chiến tranh, chúng tôi xuống đường và chúng tôi cũng đi lính… diệt Cộng.

Chúng tôi tôn trọng sự khác biệt chính kiến, tư tưởng và lối sống của nhau. Đấy là tự do và chúng tôi không dùng tự do của mình để chà đạp tự do của người khác.

Có những cái đã mất đi vĩnh viễn, nhưng cũng có những cái sẽ mãi mãi tồn tại.

Sài Gòn hôm nay chỉ còn là tên một phường. Nếu chỉ hiểu như một địa giới hành chính, thì quả thật cái tên Sài Gòn đã bị hạ bệ một cách thảm hại.

Nhưng tôi muốn muốn hiểu nó như một nỗ lực níu kéo của những người thiện tâm để lưu giữ một ký ức.

Người chiến thắng nào cũng muốn áp đặt, đóng dấu ấn của mình vào lịch sử.

Trong hơn 50 năm qua, đã biết bao lần địa giới hành chính được đổi tên trên khắp cả nước.

Nhưng tôi nghĩ sẽ không một ai quên TP HCM đã từng là Sài Gòn, cũng như Hà Nội đã từng là Thăng Long.

Cho dù Sài Gòn với những cái tên và các di sản đang bị xóa bỏ từng ngày. Cho dù ngay cả ngôn ngữ bản sắc của nó cũng đang dần phôi phai.

Cuộc sống vốn luôn thay đổi.

Dù thế nào, cũng phải công bằng nhìn nhận, sau 50 năm Sài Gòn cũng như đất nước này đã mang một khuôn mặt rất khác, sung túc và khang trang hơn.

Trong đó, sự góp phần của những trí thức cũ, mới và một vài nhà lãnh đạo sáng suốt từ Sài Gòn – TP HCM là không nhỏ, khi người ta can đảm nhìn rõ những cực đoan, sai lầm của chủ nghĩa duy ý chí.

Sài Gòn – TP HCM lúc nào cũng là nơi tiên phong của cái mới, cả trước và sau 1975, trong mọi lãnh vực. Đó là tinh thần và bản lãnh Sài Gòn, điều đáng ghi nhận và trân trọng nhất.

Nhờ tinh thần và bản lãnh dám đi cùng cái mới ấy, không chỉ TP HCM mà cả đất nước này hầu như luôn hào hứng đón nhận cái mới mà những kẻ bảo thủ muốn chống đỡ cũng không thể ngăn cản. Và đó là hy vọng của tất cả chúng ta.

Nếu có điều gì để nói về Sài Gòn cũ với các thế hệ sau, tôi chỉ muốn nói rằng, đó là "miền đất của tự do" và cũng là nơi tạo nguồn cảm hứng cho cái mới xuất hiện.

Chỉ trong tự do, con người mới thật sự là mình. Và chỉ khi con người biết đổi mới, mới có tiến bộ.

Nhà văn Nguyễn Viện sinh năm 1949 ở Hải Dương, hiện sinh sống ở TP HCM. Ông có tập truyện được in đầu tiên năm 1995. Sau khi tiểu thuyết Thời của những nhà tiên tri giả của ông, ban đầu do NXB Công an Nhân dân ấn hành, bị thu hồi năm 2003, các tác phẩm mới của ông đều do ông tự in.

Ông được chú ý qua các tác phẩm như Rồng và Rắn, Thời của những tiên tri giả, Ngồi bên lề rất trái (2011), Đĩ thúi và phần còn lại ở đời sau (2019), Thảo mai trên dốc gió (2021).