Người Nga quay về tiền mặt, gây áp lực thêm cho nền kinh tế

Người Nga đang quay trở lại sử dụng tiền mặt, khi việc tắt mạng internet di động làm gián đoạn thanh toán bằng thẻ và nhiều doanh nghiệp tìm cách trốn thuế dưới áp lực tài chính ngày càng gia tăng sau hơn bốn năm chiến tranh với Ukraine.

Theo số liệu của Ngân hàng Trung ương được BBC phân tích, Nga đã bổ sung 1,56 ngàn tỷ rúp (20 tỷ đô la Mỹ) tiền mặt vào lưu thông kể từ đầu năm - mức tăng lớn nhất trong cùng kỳ năm, ngoại trừ thời kỳ đại dịch Covid-19.

Sự gia tăng này diễn ra trong bối cảnh làn sóng tấn công bằng drone của Ukraine, buộc Điện Kremlin nhiều lần phải tắt mạng internet di động trên diện rộng khắp cả nước, khiến nhiều người không thể thanh toán bằng thẻ.

Chính phủ cho biết mục đích của việc tắt mạng là để chống lại các cuộc tấn công bằng drone.

"Có tiền mặt trong tay mang lại cảm giác kiểm soát và an toàn," một phụ nữ ở Moscow nói với BBC với điều kiện ẩn danh.

"Nếu có trường hợp khẩn cấp trong thành phố, tôi biết mình vẫn có thể mua được những nhu yếu phẩm cơ bản, ngay cả khi mạng di động bị sập."

Sự gia tăng gần đây diễn ra sau một số đợt tăng đột biến trước đó trong việc rút tiền mặt trong thời chiến khi người Nga tìm kiếm một khoản dự phòng để đối phó với sự bất ổn.

Lượng tiền mặt lưu thông đã tăng vọt sau khi Tổng thống Vladimir Putin tuyên bố huy động một phần quân đội vào tháng 9/2022 và trong một cuộc nổi loạn ngắn của nhóm lính đánh thuê Wagner vào tháng 6/2023.

Giờ đây, sự thay đổi này đang khiến nhà nước khó thu thuế hơn, đúng lúc ngân sách đang thâm hụt ngày càng lớn và cần từng đồng rúp có thể huy động được để tài trợ cho cuộc chiến ở Ukraine.

Mặc dù ngành dầu khí của Nga, chiếm khoảng một phần tư doanh thu nhà nước, đã được hưởng lợi từ sự tăng giá dầu gần đây sau chiến tranh Iran, nhưng nền kinh tế nói chung đang tăng trưởng chậm lại.

Vào tháng Năm, Bộ Kinh tế Nga đã cắt giảm dự báo tăng trưởng GDP xuống còn 0,4% cho năm 2026, đẩy đất nước vào tình trạng tăng trưởng kinh tế yếu nhất kể từ năm 2022.

Để tăng doanh thu, Điện Kremlin đã tăng thuế VAT từ 20% lên 22% vào tháng Một và hạ thấp ngưỡng áp dụng thuế đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, đẩy nhiều doanh nghiệp vốn đã khó khăn đến bờ vực phá sản.

Với lợi nhuận bị thu hẹp do thuế cao hơn và nền kinh tế chững lại, các hiệu thuốc, nhà hàng, tiệm chăm sóc sắc đẹp và cửa hàng tạp hóa đang ngày càng hướng khách hàng đến hình thức thanh toán bằng tiền mặt để giảm thiểu thu nhập phải kê khai.

"Các gian hàng ở chợ của chúng tôi lần lượt đóng cửa vì việc kinh doanh không còn sinh lời nữa," một phụ nữ điều hành một cửa hàng quần áo nhỏ tại chợ ở thành phố Pskov phía tây cho hay.

"Hầu hết những người vẫn còn kinh doanh đều yêu cầu khách hàng thanh toán bằng tiền mặt bất cứ khi nào có thể, vì vậy lượng tiền đi qua máy tính giảm đi."

Taras Skvortsov, giám đốc tài chính của ngân hàng lớn nhất Nga Sberbank, đã cảnh báo hồi tháng trước rằng có "những dấu hiệu rất nghiêm trọng" cho thấy ngày càng nhiều doanh nghiệp trả lương "trong phong bì" mà không khai báo thuế.

"Đây là một thời điểm rất đáng lo ngại... Chúng tôi không thấy dòng tiền mặt quay trở lại hệ thống ngân hàng thông qua các dịch vụ thu hộ, cây ATM hay các trạm tự phục vụ," hãng tin nhà nước Interfax dẫn lời ông Skvortsov. "Lượng tiền đó đang nằm lại trong tay người dân".

Khoảng 6% doanh nhân cho biết họ đã chuyển sang "các mánh khóe" để đối phó với gánh nặng thuế mới, bao gồm cả việc tránh sử dụng hóa đơn thu tiền, theo một cuộc khảo sát hồi tháng Năm của Hiệp hội Doanh nghiệp vừa và nhỏ lớn nhất Nga, Opora Russia.

Việc thanh toán bằng tiền mặt giúp các doanh nghiệp khai thấp doanh thu để tránh phải chịu thuế VAT, trong khi trả lương bằng tiền mặt giúp họ tránh được thuế lương.

Việc trấn áp nền kinh tế ngầm đã trở thành mục tiêu trọng yếu của Điện Kremlin. Trước khi việc tăng thuế VAT có hiệu lực, ông Putin đã cảnh báo rằng các quy định mới không được đẩy các doanh nghiệp vào hoạt động ngầm và kêu gọi "giảm mạnh việc làm bất hợp pháp".

"Một bộ phận của chính phủ đang cố gắng vắt kiệt tiền của người dân thông qua việc tăng thuế, phạt tiền và các khoản phí khác," Alexander Kolyandr, một chuyên gia cao cấp không thường trú tại Trung tâm Phân tích Chính sách châu Âu, nói với BBC.

"Nhưng một bộ phận khác, trong nỗ lực chống lại cái gọi là mối đe dọa khủng bố, lại đang làm suy yếu chiến lược đó bằng cách gây khó khăn hơn cho việc thu thuế," ông nói thêm, đề cập đến việc tắt mạng internet di động.

Thói quen cất tiền "dưới nệm" thời Liên Xô đang quay trở lại bất chấp lãi suất tiền gửi ngân hàng ở mức hai chữ số, được duy trì ở mức cao khi ngân hàng trung ương đang phải vật lộn với lạm phát dai dẳng do chiến tranh gây ra.

Một khoản tiền gửi có kỳ hạn một năm trị giá 100.000 rúp (gần 34 triệu đồng) tại Sberbank, ngân hàng lớn nhất của Nga, hiện đang trả lãi suất 10%.

Mặc dù vậy, dữ liệu của ngân hàng trung ương cho thấy người Nga đã rút 550 tỷ rúp từ tài khoản ngân hàng trong tháng Năm, bao gồm 200 tỷ rúp từ tiền gửi có kỳ hạn.

Anton, một người viết quảng cáo sống ở Moscow, kể rằng một người bán hàng tại một quầy đĩa than đã giảm giá cho anh nếu thanh toán bằng tiền mặt.

"Anh ta nói thẳng về lý do luôn - thuế cao hơn," Anton nói với BBC.

Khi việc cắt mạng internet di động gia tăng trong thời gian an ninh được thắt chặt xung quanh lễ kỷ niệm Ngày Chiến thắng của Nga vào tháng Năm, anh nói mình đã thấy mọi người chật vật rút tiền để chi tiêu tại một chợ hoa ở trung tâm Moscow.

"Có một người phụ nữ đi từ ATM này sang ATM khác, tìm kiếm một cây mà vẫn còn tiền giấy."