Trao quyền tước giấy phép cho chủ tịch xã: áp lực dồn lên giới luật sư

Khi nhìn vào văn bảnUBND xã Long Thành gửi Đoàn Luật sư Đồng Nai vào ngày 13/4/2026 về việc đề nghị "chấn chỉnh" các luật sư đang giúp người dân ở đây khiếu kiện về đất đai, giới hành nghề luật hỏi nhau: liệu đây có phải là văn bản thật?

Chuyện một chính quyền cấp xã, chỉ vì "nhận nhiều đơn thư phản ánh, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo... từ các hộ dân chưa đồng thuận", mà cho rằng giới luật sư có thể "lợi dụng sự tín nhiệm của người dân", "làm ảnh hưởng đến uy tín và nguy cơ gây mất an ninh trật tự tại địa phương", là điều dường như chưa có tiền lệ.

Nhưng đó là một văn bản có thật, đã được người ký là ông Lê Hoàng Sơn, Chủ tịch UBND xã Long Thành, chính thức xác nhận.

Ông Sơn nói rằng mục đích của văn bản là nhằm "hạn chế gửi đơn khiếu nại tố cáo trong khi vụ việc chưa được xác minh, giải quyết."

Xã Long Thành, nơi có dự án "trọng điểm quốc gia" là Cảng hàng không Quốc tế Long Thành với tổng mức đầu tư gần 16 tỷ USD đang được xây dựng, từ lâu đã là một điểm nóng về khiếu kiện.

Đã có hàng loạt quan chức chính quyền huyện Long Thành trước đây lâm vòng lao lý vì các sai phạm liên quan đến bồi thường đất đai cho người dân.

Trong cấu trúc chính quyền địa phương hai cấp hiện tại, Long Thành, sau khi hợp nhất với ba xã khác, vẫn là một khu vực rộng lớn, tiếp nhận những tranh chấp đã có từ trước.

Nhưng việc ra văn bản yêu cầu chấn chỉnh giới luật sư đang giúp người dân xử lý các vụ tranh chấp và khiếu kiện về đất đai của một ông chủ tịch xã đã khiến giới luật sư giật mình.

Luật sư Trần Đinh Minh Long từ Hà Nội đánh giá văn bản của UBND xã Long Thành "không nghiêm trọng tới mức trái pháp luật, nhưng có biểu hiện của việc thiếu năng lực làm việc".

"Việc khiếu nại và tố cáo không khó để dứt điểm vì cả hai thủ tục đều đã có quy trình trong luật (tối đa 2 lần), và có cả khởi kiện ra tòa án đối với việc khiếu nại. Nếu cứ làm đúng quy định thì không có gì phải lo ngại, và cũng là quyền của người dân," luật sư Long nói.

Nhưng chưa dừng lại ở một chủ tịch xã, những người hành nghề luật nay sẽ còn phải đau đầu hơn nữa khi trong thời gian tới họ phải đối diện với hơn 3.300 chủ tịch xã và 3.300 trưởng công an xã trên khắp Việt Nam.

Chính phủ hiện đã cho phép các chủ tịch xã và trưởng công an xã có quyền đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề của luật sư.

Theo đó, từ ngày 28/5, giới chức chính quyền xã có quyền xử phạt các luật sư, tước chứng chỉ và giấy phép hành nghề có thời hạn, theo Nghị định 109/2026 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp.

Đây là một bước tiến dài của chính quyền trong việc trao quyền về cấp phép và thu hồi chứng chỉ luật sư, một nghề nghiệp được đánh giá là có tính chất đặc thù.

Theo Luật Luật sư, quyền cấp chứng chỉ hành nghề luật sư, và quyền thu hồi, được trao cho Bộ trưởng Tư pháp.

Từ tháng 6/2025, thẩm quyền đó đã được trao cho chủ tịch UBND tỉnh, trong một nghị định được đánh giá là "vượt luật", một cơ chế cho phép Chính phủ được xử lý một số vấn đề ngoài phạm vi luật trong bối cảnh của những xáo trộn do cuộc cách mạng tinh gọn tạo ra.

Nay, Nghị định mới còn đi xa hơn, khi cho phép chủ tịch xã, và cả trưởng công an xã, dù không có quyền cấp chứng chỉ luật sư, nhưng có quyền tước chứng chỉ hành nghề của họ trong một thời hạn nhất định.

Khoảng cách pháp lý giữa Luật Luật sư do Quốc hội thông qua và nghị định do Chính phủ ban hành đang rất xa.

Nhiều luật sư cho rằng các văn bản này có thể đe dọa môi trường pháp lý, làm lung lay tính độc lập của nghề luật sư và nguy cơ xói mòn niềm tin của xã hội vào hệ thống tư pháp.

Năm ngoái, khi chủ tịch tỉnh được trao quyền cấp giấy chứng nhận và quyền tước giấy phép của giới hành nghề luật, các luật sư đã cho rằng điều đó sẽ khiến họ hết sức cân nhắc trong việc tham gia vào các vụ kiện liên quan đến chính quyền.

Nay, với Nghị định 109, họ có thêm lý do để dè chừng.

"Đặt hai câu chuyện cạnh nhau, người ta thấy xu hướng đáng lo đó là một bên là chính quyền cấp cơ sở muốn 'nhắc nhở' luật sư khi họ giúp dân khiếu nại/ khiếu kiện, bên kia là chính quyền cấp cơ sở có quyền tước chứng chỉ hành nghề luật sư.

"Hai sự kiện này xảy ra gần như cùng lúc tác động tâm lý đối với giới luật sư là rất lớn," luật sư Trần Đại Lâm từ Hà Nội nói với BBC News Tiếng Việt.

Luật sư Lâm cho rằng văn bản của xã Long Thành "đáng lo ngại" khi coi việc luật sư hỗ trợ người dân khiếu kiện là hành vi cần kiểm soát, thay vì công nhận đó là chức năng hợp pháp.

"Người thiệt hại chính là người dân, bởi khi ra tòa sẽ khó có luật sư nào dám bảo vệ họ, hoặc làm trong tâm lý không thoải mái vì lo ngại nếu chỉ ra sai phạm của cán bộ xã hoặc công an xã thì sẽ rất khó hành nghề tại địa phương."

Lo ngại lạm quyền

Cho tới nay, không có điều luật nào cho phép chủ tịch xã và trưởng công an xã có thẩm quyền đình chỉ hay tước chứng chỉ hành nghề của luật sư.

Theo luật, Bộ Tư pháp là cơ quan cơ quan duy nhất được trao thẩm quyền cấp và thu hồi chứng chỉ luật sư.

Trong khi quản lý về mặt nghề nghiệp là do các tổ chức như Đoàn Luật sư, Liên đoàn Luật sư.

Thế nhưng, với các nghị định mới được ban hành, thẩm quyền tước chứng chỉ hành nghề của giới luật sư được mở rộng với cấp độ cực lớn.

Nghị định 121/2025 trao thẩm quyền đó cho 34 chủ tịch UBND tỉnh và thành phố.

Đến Nghị định 109/2026, quyền đó được trao cho hơn 3.300 chủ tịch xã và hơn 3.300 trưởng công an xã.

Luật sư Trần Đinh Minh Long nhận định việc trao quyền cho xã "sẽ triệt tiêu tính chất 'mâu thuẫn quyền lợi' cốt lõi của nghề luật", vốn có đặc thù "va chạm quyền lợi", nhất là trong các vụ việc mà chính quyền bị khiếu kiện.

Nói dễ hiểu hơn, trong những vụ việc liên quan đến UBND xã, luật sư có thể rơi vào tình huống "kẹt": họ khó bảo vệ thân chủ một cách hết mình vì lo ngại chính quyền xã – bên liên quan trong vụ việc – có thể tước quyền hành nghề của mình.

Luật sư Trần Đại Lâm thì cho rằng trong khi cần xem xét nghiêm túc về tính hợp pháp của Nghị định 109, quy định này "không ổn, cả trên logic pháp lý hay logic thể chế."

"Người mà luật sư có thể phải phản biện, khiếu kiện, chất vấn hoặc hỗ trợ người dân đối đầu trong một vụ việc cụ thể lại có thể là người nắm trong tay biện pháp tác động đến tư cách hành nghề của luật sư," luật sư Lâm nói về nguy cơ "vừa đá bóng vừa thổi còi".

Ông Lâm bày tỏ lo ngại rằng việc trao quyền như vậy xuống đến cấp càng thấp như cấp xã thì nguy cơ áp dụng tùy nghi càng lớn, cùng với một số ngôn từ mơ hồ trong Nghị định 109 như "ứng xử", "phát ngôn", "ảnh hưởng đến hình ảnh, uy tín", thì "lo ngại lạm quyền là hoàn toàn có cơ sở".

Theo các luật sư, việc nghị định tự mở rộng thẩm quyền cho chủ tịch xã khi luật không quy định là dấu hiệu vượt quá khuôn khổ pháp lý – một vấn đề không mới, nhưng đáng chú ý khi mức độ được hạ xuống tận cấp cơ sở là hơn 3.300 xã.

Luật sư Trần Đại Lâm cho rằng, trong một nhà nước pháp quyền, nghị định không thể trở thành công cụ để thêm vào luật những giới hạn, những chủ thể có thẩm quyền hoặc những chế tài mà luật không dự liệu hoặc không cho phép.

"Một khi chấp nhận rằng văn bản dưới luật có thể dịch chuyển thẩm quyền, mở rộng chế tài hoặc tái cấu trúc mối quan hệ giữa nhà nước và một nghề nghiệp chỉ bằng nghị định, thì cánh cửa của sự tùy nghi trong lập quy đã được mở ra," luật sư Lâm nói với BBC.

Hệ lụy

Việc trao quyền cho cấp xã thu hồi chứng chỉ hành nghề luật sư, theo các luật sư, có thể làm suy yếu nguyên tắc thứ bậc pháp lý – vốn là nền tảng của một hệ thống pháp luật ổn định.

Đáng nói hơn, điều đó có thể tạo ra rủi ro nghề nghiệp đáng kể đối với giới luật sư.

Theo Luật sư Trần Đại Lâm, người hành nghề có thể sẽ phải cân nhắc lại cách làm việc của mình, "tự kiểm duyệt", tránh va chạm, ít phản biện hơn.

Luật sư Lâm cho hay ông thấy nhiều đồng nghiệp đã tính đến phương án thanh lý hợp đồng với khách hàng đang tư vấn.

Điều quan trọng là quy định này có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tiếp cận công lý của người dân.

"Khi luật sư luôn phải tính tới rủi ro nghề nghiệp khi đối đầu với công quyền thì chất lượng bảo vệ sẽ khó còn nguyên vẹn," theo luật sư Lâm.

Theo luật sư Trần Đinh Minh Long, nếu không "chấn chỉnh" lại những quy định trong các nghị định này thì sẽ ảnh hưởng đến uy tín của ba nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp, và tư pháp.

Theo đó, dân chúng sẽ cho rằng Quốc hội chưa làm tròn vai khi để cơ quan khác "đè luật", còn Chính phủ "sẽ tạo cảm giác có quyền vượt cả Quốc hội".

Tòa án thì "gần như không có vai trò hay tiếng nói gì" trong việc phân định tính hợp pháp của một điều luật.

"Khi các cơ quan đánh mất sự hoạt động có nguyên tắc, thì sản phẩm của họ là những điều luật sẽ mất đi tính thượng tôn trong mắt người dân", Luật sư Long nói.

Vì sao nhà nước muốn 'hành chính hóa' luật sư?

Việc ban hành Nghị định 121 hồi năm ngoái và Nghị định 109 hiện nay dường như là hệ quả của xu hướng phân quyền cho các cấp thấp hơn và giới hoạch định chính sách nhìn luật sư "dưới lăng kính quản lý" chứ không phải là một thiết chế bảo vệ công lý và kiểm soát tính hợp pháp của quyền lực công, theo một số luật sư.

"Khi coi luật sư trước hết là một nghề phải được quản thật chặt, thì sẽ dễ xuất hiện các quy định thiên về kiểm soát hơn là bảo đảm độc lập," luật sư Trần Đại Lâm nhận định.

Luật sư Lâm cũng không loại trừ khả năng có một xu hướng rộng hơn là muốn giảm không gian va chạm giữa luật sư với hệ thống công quyền trong các lĩnh vực nhạy cảm như hành chính, đất đai, khiếu kiện, hình sự.

Ông Lâm cho rằng các luật sư vi phạm cần bị xử lý, nhưng phải đúng chủ thể và cơ chế để không làm tê liệt vai trò phản biện, bào chữa của luật sư, đồng thời đề xuất giao việc quản lý cho Đoàn Luật sư và Liên đoàn Luật sư theo thông lệ quốc tế.

Trong khi đó, nhìn nhận luật sư là nhóm "tinh hoa chính trị cấp cao" và "có ảnh hưởng lớn", và với đặc trưng phản biện, luật sư Trần Đinh Minh Long cho rằng các luật sư "dễ trở thành đối tượng hơn là đối tác" của chính quyền, trong bối cảnh thế giới và Việt Nam có nhiều biến động chính trị.

"Đặc điểm của giới luật sư là phản biện chính sách, thường tìm cái sai và đáp trả lại cơ quan công quyền, cũng là do gốc rễ của nghề luật sư ban đầu hình thành từ việc bào chữa người phạm tội trước sự truy tố của nhà cầm quyền," theo ông Long.

Và khi chính quyền lo ngại những biến động này có thể gây bất ổn xã hội, thì việc họ "chủ động tìm cách kiểm soát những nhóm trí thức có xu hướng bất đồng là điều dễ hiểu," luật sư Trần Đinh Minh Long nói với BBC.

Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) đã kêu gọi chính quyền Việt Nam "ngay lập tức bãi bỏ nghị định này và đảm bảo rằng các luật sư có thể thực hiện nhiệm vụ nghề nghiệp của mình mà không sợ bị chính phủ trả đũa".

"Nghị định 109 là một mối đe dọa nghiêm trọng mới đối với hệ thống pháp luật vốn đã bị chính trị hóa của Việt Nam", bà Patricia Gossman, phó giám đốc cấp cao khu vực châu Á của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, cho biết trong thông cáo phát đi hôm 24/4.