Hàng ngàn người Canada 'thất lạc' đã nộp đơn xin song tịch - liệu Canada đã sẵn sàng?

Là con út trong gia đình có năm anh chị em, Joe Boucher học được rất nhiều điều từ các anh chị của mình – cách đi xe đạp, cách định hướng trong khu rừng rộng lớn phía sau nhà, hay cách trượt băng cũng như chơi khúc côn cầu. Nhưng có một điều ông không học được từ họ, đó là nói tiếng Pháp.

Mặc dù cả cha và mẹ của ông Boucher đều là người gốc Pháp-Canada và nói tiếng Pháp với nhau, nhưng trước đây, việc dạy tiếng Pháp trong trường học là bất hợp pháp tại bang Maine của Mỹ, nơi gia đình Boucher sinh sống.

Vì vậy, các anh chị em nhà Boucher thường sử dụng tiếng Anh khi nói chuyện với nhau.

"Những người nói tiếng Pháp bị coi thường và bị xem là công dân hạng hai," ông nhớ lại.

Hơn một triệu người Canada nói tiếng Pháp đã di cư từ Canada đến vùng New England của Mỹ trong thế kỷ 19 và 20, chủ yếu để tìm việc làm trong các nhà máy hoặc trang trại.

Vào thời điểm đó, luật pháp khiến người Canada khó có thể truyền quốc tịch cho những đứa con sinh ra tại Mỹ. Vì thế, nhiều thế hệ "người Canada thất lạc" đã ra đời.

Một đạo luật mới, có hiệu lực từ tháng 12/2025, nhằm khắc phục sự bất công lịch sử đó, bằng cách cho phép không chỉ con cái của người Canada, mà bất kỳ ai có thể chứng minh được mối liên hệ tổ tiên với nước này đều có thể xin quốc tịch.

Từ ngày 15/12/2025 đến ngày 31/1/2026, các quan chức di trú Canada đã nhận được 12.430 đơn đăng ký, trong đó 6.280 hồ sơ đã được xử lý và 1.480 hồ sơ đã được chấp thuận.

Có hiệu lực vào cuối năm đầu tiên của nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump, đạo luật này được một số người cho là đúng thời điểm một cách may mắn.

"Chúng tôi cảm thấy một sự thay đổi to lớn và đột ngột trong những ngày này," ông Boucher nói với BBC.

"Thật tốt khi biết rằng sự kết nối với quê hương vẫn còn đó, có thể nói như vậy."

Boucher hiện đang trong quá trình xin "giấy chứng nhận" quốc tịch.

Theo luật mới, con cháu của người Canada tự động được xem là công dân Canada, nên việc nộp đơn không phải để trở thành người Canada mà là để chứng minh mình là người Canada.

Đơn đăng ký chỉ tốn 75 đô la Canada (55 đô la Mỹ), nhưng chi phí thuê nhà phả hệ học, lệ phí hồ sơ và luật sư có thể đẩy tổng chi phí lên tới hàng ngàn đô la.

Để chứng minh mối liên hệ với Canada - dù xa xưa đến đâu - nhiều người đã phải tra cứu các hồ sơ như báo cáo điều tra dân số, giấy chứng nhận rửa tội và giấy khai sinh.

Điều đó khiến nhà nghiên cứu gia phả Ryan Légère ở Montreal bận rộn đến mức ông đang cân nhắc tuyển thêm nhân viên.

"Những gì trước đây chỉ là nghề tay trái giờ đã trở thành toàn thời gian," ông nói với BBC.

"Nó đã chiếm trọn cuộc sống của tôi."

Légère cho biết ông lo ngại về những hệ quả ngoài ý muốn của đạo luật này, vốn được thông qua sau khi một tòa án ở Ontario kết luận rằng việc giới hạn quyền công dân chỉ cho thế hệ đầu tiên là vi hiến.

"Nhiều cơ quan dường như đang quá tải, thiếu nhân lực và chưa chuẩn bị đầy đủ cho số lượng yêu cầu nhận được trong vài tháng qua," ông nói.

Ông cũng lưu ý những khó khăn mà nhiều người nộp đơn gặp phải trong quá trình tìm kiếm tổ tiên người Canada của họ.

Giấy khai sinh ở Quebec không được chuẩn hóa cho đến những năm 1990 - trước đó, nhiều ca sinh được ghi lại trong giấy chứng nhận rửa tội của giáo xứ.

Nhiều hồ sơ trong số này không chỉ viết bằng tiếng Pháp mà còn sử dụng kiểu chữ cổ khó đọc.

Họ của gia đình cũng có thể thay đổi từ thế hệ này sang thế hệ khác, vì nhiều người đã Mỹ hóa tên của họ khi chuyển xuống phía nam biên giới. Chẳng hạn, một người mang họ Desjardins có thể trở thành Gardner; một người mang họ Bonenfant, Goodchild.

Một người phát ngôn của Bộ Di trú, Tị nạn và Quốc tịch Canada nói với BBC rằng mỗi hồ sơ đều được "xem xét theo từng trường hợp cụ thể để xác định điều kiện đủ tiêu chuẩn".

Người nộp đơn phải cung cấp các tài liệu chính thức - các trang web phả hệ trực tuyến không thể được sử dụng làm bằng chứng duy nhất, người phát ngôn cảnh báo.

Thách thức lớn nhất nằm ở cách Canada sẽ phản ứng với làn sóng người nộp đơn này, ông Légère nói.

Luật mới không quy định thời hạn tối đa về thời gian mà tổ tiên của những người đăng ký sinh sống tại Canada - nhưng trong tương lai, cha mẹ là người Canada phải sống tại Canada hơn 1.095 ngày mới có thể truyền quốc tịch cho con cái của họ.

Người nộp đơn phải truy ngược tổ tiên đến một người thân trực hệ theo dòng cha mẹ - cha mẹ, ông bà, cụ… - đã trở thành công dân Canada vào hoặc sau ngày 1/1/1947, thời điểm Đạo luật Quốc tịch Canada đầu tiên được ban hành.

Ngay cả với những giới hạn đó, vẫn có khả năng hàng triệu người Mỹ từ khắp cả nước đủ điều kiện xin song tịch.

Nhưng liệu những "người Canada mới" này có xách hành lý chuyển lên phía bắc sinh sống?

Đối với Tim Cyr, một cư dân bang Maine khác có tổ tiên gốc Pháp-Canada, câu trả lời là không. Giống như Boucher, ông cho biết nhiệm kỳ tổng thống của ông Trump là lý do ông muốn có song tịch.

"Chúng tôi đang đối mặt với điều mà tôi chưa từng nghĩ sẽ xảy ra trong một triệu năm," ông nói. "Đây không phải thời điểm tốt để sở hữu hộ chiếu Mỹ."

Nhưng dù thích đến thăm Canada, ông không có ý định chuyển đến đó sống trong tương lai gần.

"Tôi chủ yếu quan tâm đến việc có hai quốc tịch, hy vọng chúng tôi có thể vượt qua được khó khăn hiện tại."

Trong khi đó, Boucher khẳng định rõ rằng sự quan tâm của ông đối với Canada không chỉ đơn giản là để tìm một lối thoát.

"Tôi cứ mãi suy nghĩ về ý niệm bản sắc," ông chia sẻ.

"Mọi người nghe họ của tôi và biết rằng tôi có gốc Pháp, rồi họ liên tưởng sai với những khuôn mẫu châu Âu về lối sống kiểu Paris".

"Tôi hoàn toàn không có liên hệ gì với những điều đó. Tổ tiên tôi đến Canada cách đây 400 năm và trải qua nhiều thế hệ xây dựng cộng đồng và khai phá đất đai ở Quebec và Acadie. Đây là gia đình mà tôi biết và đó là phần lớn con người tôi."

Khi lớn lên, cha ông rất tự hào về cái tên mang âm hưởng Pháp của gia đình, cũng như về lịch sử, văn hóa và âm nhạc của người Acadia.

Người Acadia là những người Pháp định cư ở phía đông Canada. Khi Anh giành quyền kiểm soát khu vực này vào giữa thế kỷ 18, khoảng 10.000 người Acadia đã bị trục xuất sang Mỹ, định cư ở New England và những nơi như Louisiana.

Hiện là một nhạc sĩ, ông Boucher tôn vinh nguồn gốc Pháp-Canada của mình, thậm chí còn phổ nhạc cho bài thơ Evangeline của Henry Wadsworth Longfellow - tác phẩm nói về cuộc trục xuất người Acadia.

Nếu có cơ hội, liệu Boucher có chuyển sang Canada sinh sống không? Ông lưỡng lự.

"Cuộc sống của tôi hiện gắn chặt với nơi này, chúng tôi có ba người con, có đại gia đình, và vợ tôi lớn lên ở thành phố New York," ông nói. "Nhưng có thể sẽ có một thời điểm nào đó trong tương lai… Tôi đã tưởng tượng về việc sống ở đó trong nhiều năm rồi."