Vén màn drama thừa kế trong đế chế Samsung

Khi quyền lực thay đổi ở cấp cao nhất của một số tập đoàn khổng lồ trên thế giới, hầu hết mọi người không để ý.

Nếu sản phẩm hoạt động tốt, dịch vụ đáp ứng được nhu cầu và kệ hàng trong cửa hàng luôn đầy ắp, thì việc ai ngồi trong hội đồng quản trị không phải là tin tức nóng hổi.

Nhưng khi nói đến Samsung, đế chế gia đình đứng sau ông lớn công nghệ này lại quá phức tạp – và công ty lại quá quan trọng đối với nền kinh tế Hàn Quốc – thì tin tức đó thường được đăng trên trang nhất.

Và đó là trường hợp năm 2017 khi người thừa kế tiềm năng của Samsung, Lee Jae-yong - hay còn được biết đến với tên JY Lee - bị bỏ tù vì liên quan đến một vụ bê bối tham nhũng cũng khiến tổng thống nước này phải từ chức.

Người đàn ông 57 tuổi này là cháu trai của nhà sáng lập Samsung. Geoffrey Cain, tác giả cuốn sách Samsung Rising (Tạm dịch: Samsung Trỗi dậy), đã mô tả ông là "một trong những người quyền lực nhất trong lịch sử công nghệ".

Nhưng vào năm 2015, khi cha ông - chủ tịch Samsung - phải nhập viện sau một cơn đau tim, sự kế vị của Lee không còn chắc chắn.

Ông bị cáo buộc đã chuyển tiền cho các quỹ do Choi Soon-sil điều hành – một người bạn thân thiết và cố vấn của cựu Tổng thống Hàn Quốc Park Geun-hye – để đổi lấy sự ủng hộ chính trị cho một thương vụ sáp nhập công ty nhằm củng cố quyền lực của ông đối với tập đoàn này.

Ông cũng bị cáo buộc sử dụng gian lận chứng khoán và kế toán trong vụ sáp nhập đó – giữa Samsung C&T, một công ty con của Samsung, và Cheil Industries, một công ty khác của đế chế kinh doanh này, .

Các công tố viên cho biết ông ta làm vậy để có thể giành quyền kiểm soát lớn nhất của doanh nghiệp mới sau sáp nhập, rộng hơn nữa, là để nắm quyền kiểm soát Samsung Electronics: viên ngọc quý trên vương miện của đế chế gia tộc này, đồng thời là nguồn quyền lực và kiểm soát chủ chốt.

Ông Lee Jae-yong luôn phủ nhận các cáo buộc gian lận, nhưng đã bị kết tội nhận hối lộ vào năm 2017.

Vụ bê bối tham nhũng lớn vỡ lở vào năm 2016 đã kích hoạt hàng triệu người ở Seoul xuống đường biểu tình trong nhiều tuần, và cuối cùng dẫn đến việc tổng thống nước này bị luận tội.

Tại sao thỏa thuận này lại quan trọng đến thế?

Kể từ khi được thành lập vào cuối những năm 1930, Samsung, khi đó là một cửa hàng tạp hóa, đã nằm trong tay gia đình họ Lee. Theo tác giả Geoffrey Cain, gia đình này là "tương đương với hoàng gia" ở Hàn Quốc.

Họ đã phát triển doanh nghiệp thành một thế lực toàn cầu thực sự, bao gồm cả các lĩnh vực bảo hiểm, chip nhớ và xây dựng, cùng với hàng tiêu dùng công nghệ phổ biến.

Nhưng để duy trì quyền sở hữu gia đình, tập đoàn đã phải trải qua hàng loạt các vụ sáp nhập, mua lại và chuyển giao quyền lực phức tạp. Chính những bước đi này đã đẩy Lee Jae-yong vào tù.

Ông đã nắm quyền điều hành trên thực tế kể từ năm 2014 khi cha ông, khi đó là chủ tịch Samsung, bị đau tim. Cha ông đã phát triển công ty từ một doanh nghiệp thành công của Hàn Quốc thành một tập đoàn toàn cầu. Để chuẩn bị cho việc tiếp quản, ông Lee Jae-yong đã lần lượt kinh qua một loạt các vị trí cấp cao.

Nhưng khi trở thành quyền chủ tịch, ông phải đối mặt với một tình huống khó khăn: các thủ tục phức tạp để đảm bảo gia đình kiểm soát hoàn toàn Samsung vẫn chưa hoàn tất.

Đến thời điểm này, đế chế kinh doanh đã trở nên vô cùng phức tạp: bao gồm hàng chục công ty, từ Samsung Electronics đến bán lẻ; từ xây dựng đến hóa chất. Tất cả đều liên kết với nhau trong một mạng lưới sở hữu chéo phức tạp.

Một vấn đề khác nữa là gia đình này đang phải đối mặt với một khoản thuế thừa kế khổng lồ hơn 10 tỷ USD. Nhưng nếu bắt đầu bán cổ phần trong các công ty để trả khoản thuế đó, gia tộc Lee có nguy cơ mất quyền kiểm soát.

Rủi ro chuyển giao quyền lực

Là con trai duy nhất, Lee Jae-yong được chọn để lãnh đạo Samsung khi cha ông qua đời. Nhưng dù đã được chuẩn bị suốt ba thập kỷ để tiếp quản, đối với một số người, ông vẫn không phải là lựa chọn thuyết phục để dẫn dắt công ty lớn nhất Hàn Quốc và gánh vác hy vọng kinh tế của cả quốc gia.

Theo phóng viên Jaeyeon Lee của tờ báo Hàn Quốc Hankyoreh, "ông ấy thực sự khác biệt... Trong khi cha ông được coi là rất quyết đoán và quyết tâm hướng đến mục tiêu, [Lee Jae-yong] lại được coi là nhút nhát, trầm lặng và thận trọng hơn."

Một số người cho rằng em gái ông có năng lực hơn và ông bị chỉ trích vì thiếu quyết đoán. Khả năng của ông cũng bị đặt dấu hỏi khi dự án tâm huyết e-Samsung sụp đổ trong bong bóng dotcom.

Gia đình này đã từng bị ảnh hưởng nặng nề do một lần chuyển giao quyền lực không suôn sẻ ở thế hệ trước, khi cha của Lee Jae-yong - vốn là con trai út - được chọn để lãnh đạo công ty thay vì hai người anh trai của mình.

Đã xảy ra những tranh cãi xoay quanh những gì đã xảy ra với người con trai cả, bác của Lee Jae-yong là Lee Maeng-hee, người mà theo truyền thống đáng lẽ đã được thừa kế.

Theo một giả thuyết về sự việc, khi ông ấy được trao cơ hội để điều hành công ty, ông Lee Maeng-hee đã bị đánh giá là không đủ năng lực. Còn bản thân ông khẳng định mình đã điều hành công ty trong suốt bảy năm.

Nhưng dù sự thật có là gì đi nữa, chính người con trai út – Lee Kun-hee – mới là người được chỉ định làm người kế vị vào năm 1976. Đó là một quyết định tạo ra các dư chấn kéo dài qua nhiều thập kỷ.

Chiếc ghế trống

Sau một khởi đầu đầy bất ổn, ông Lee Kun-hee đã dẫn dắt tập đoàn Samsung bước sang thời kỳ thành công trong những năm 1980 và 1990. Nhưng các thách thức vẫn còn ở phía trước.

Năm 2008, cả ông Lee Jae-yong và cha mình đều từ chức sau khi một luật sư cũ của Samsung tố cáo việc tham nhũng và tiết lộ thông tin về một quỹ đen được sử dụng để hối lộ và mua chuộc chính trị.

Như cây bút Jaeyeon Lee của báo Hankyoreh mô tả, "[vị luật sư] nói rằng ông không thể chịu đựng được nạn tham nhũng nữa. Theo ông, Samsung đã quá thối nát đến mức khiến công việc của ông trở nên không thể chịu đựng được".

Điều này dẫn đến những câu hỏi về tương lai của công ty – và cả nền kinh tế Hàn Quốc. Đặc biệt là vì ông Lee Jae-yong khi đấy được cho là người sẽ trở thành chủ tịch tiếp theo.

Đột nhiên, công ty như thể thiếu người lãnh đạo. Cha ông sau đó được minh oan về cáo buộc nhận hối lộ nhưng bị kết tội trốn thuế và bị phạt tù treo cùng một khoản tiền phạt.

Về mặt kỹ thuật, ông là người tự do, nhưng vẫn còn một chỗ trống ở vị trí lãnh đạo cao nhất của Samsung.

Gia tộc Lee làm thế nào để giành lại quyền kiểm soát?

Mối thù 40 năm

Cuối cùng thì ông Lee Kun-hee được tổng thống ân xá và trở lại nắm chức chủ tịch Samsung. Nhưng vấn đề của ông vẫn chưa kết thúc. Năm 2012, anh trai ông – bác của Lee Jae-yong – đã khởi kiện để đòi lại những gì ông cho là quyền thừa kế hợp pháp của mình.

Đó là một bước đi có thể làm chệch hướng kế hoạch cho thế hệ tiếp theo.

Con trai cả của nhà sáng lập Samsung luôn nghĩ rằng một ngày nào đó mình sẽ lãnh đạo công ty, nhưng đã bị ngó lơ trong lần chuyển giao quyền lực đầu tiên để nhường chỗ cho em trai út.

Mâu thuẫn ngày càng leo thang khi cha của Lee Jae-yong trở thành chủ tịch và chia đế chế vào năm 1976: phía gia đình người bác được giao một phần có thể được coi là ít quyền lực hơn trong công ty.

Và như vậy, 40 năm sau, Lee Jae-yong và cha ông phải đối mặt với một vụ kiện pháp lý có thể buộc họ phải trả lại cổ phần trị giá hàng trăm triệu USD cho người bác. Vụ kiện nếu thành công sẽ khiến cho đế chế phải tan rã và đe dọa kế hoạch để ông Lee Jae-yong tiếp quản.

Giữ con tàu ổn định

Cuối cùng, tranh chấp giữa các anh chị em và vụ kiện tụng sau đó dưỡng như đã cho thấy rõ lợi ích của việc có một lộ trình chuyển giao minh bạch, rõ ràng.

Tòa án nhận thấy rằng mặc dù một số tuyên bố của người bác có cơ sở, nhưng thời hiệu khởi kiện đã hết. Như nhà báo Jaeyeon Lee đã nói: "Các anh chị em đều giận nhau, và tôi nghĩ đó là một phần lý do tại sao [Lee Kun-hee] đã vạch ra lộ trình kế vị rất rõ ràng cho các con của mình".

Và do đó, khi cha của Lee Jae-yong bị liệt giường sau một cơn đau tim, mọi người đều rõ ai sẽ là người gánh vác trách nhiệm. Con trai ông: người đàn ông về sau vướng vào một vụ bê bối tham nhũng và hối lộ khổng lồ kéo dài suốt 10 năm tiếp theo.

Sự tha bổng

Mãi đến tháng 7/2025, ông Lee Jae-yong mới được minh oan khi Tòa án cấp cao Seoul giữ nguyên phán quyết trắng án đối với cáo buộc gian lận liên quan đến thương vụ sáp nhập được cho là đã đảm bảo quyền kế vị của ông.

Điều này đã chấm dứt một thập kỷ bị buộc tội hình sự, xét xử và ngồi tù đối với chủ tịch Samsung.

Sự kiện cũng đánh dấu sự khác biệt so với truyền thống của các chaebol Hàn Quốc, hay các doanh nghiệp gia đình. Trong quá trình tố tụng, ông Lee Jae-yong đã chỉ ra sự thay đổi hướng đi cho đế chế Samsung.

"Tôi muốn hứa ngay bây giờ - rằng sẽ không còn bất kỳ tranh cãi nào liên quan đến việc kế vị nữa. Tôi sẽ không chuyển giao quyền quản lý cho con cái của mình."

Vì vậy, câu hỏi đặt ra là, nếu con trai cả không hiển nhiên nắm giữ quyền lực trong đế chế: thì ai sẽ được?