Эрондаги вазият Украинага қўл келдими ва Россия-Украина уруши яқин орада тугайдими?

Украина президенти Володимир Зеленский март ойида қора либосда жиддий қиёфада Саудия Арабистонида бинафша ранг гилам узра қадам босар экан, бу АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши манзарасидаги муҳим бир лаҳзага айланди. Аммо кутилмаган лаҳза.

У Х'даги постида ташрифдан мақсади "инсонлар ҳаётини ҳимоя қилишни кучайтириш" эканини айтди.

Россиянинг Украинага босими юкини кўтариб юрган Зеленский фурсатдан унумли фойдаланиб, Киевнинг дронлар урушида орттирган ҳарбий тажрибасининг халқаро қиймати ва бозордаги ўрнини оммага намойиш этиш учун Кўрфаз мамлакатларига сафарлар қилмоқда.

Украина сўнгги ҳафталарда Эрон ракеталари ва дронлари ҳужумига учраган Саудия Арабистони, БАА ва Қатар билан дронлар бўйича тажриба ва технология алмашиш, иттифоқчилик алоқаларини мустаҳкамлаш учун АҚШнинг бадавлат иттифоқчилари билан бизнес ҳамда мудофаа соҳасида битимлар имзолаганини маълум қилмоқда.

"Биз [Кўрфаз давлатларига] ўзларини ҳимоя қилишда ёрдам бермоқчимиз. Биз бошқа давлатлар билан ҳам шундай ҳамкорликка очиқмиз", деди Зеленский.

Энергетик босим

Дастлаб, Эрон можароси Украина учун жуда салбийдек туюлганди. Бу Доналд Трампнинг шусиз ҳам иккиланиб турган эътиборини Москва ва Киев ўртасидаги тинчлик музокараларидан чалғитиб, Россиянинг бўшаётган уруш ғазнасини тўлдириш хавфини туғдирганди.

Яқин Шарқ нефтини ташийдиган танкерлар Ҳўрмуз бўғозидан ўтиб, жаҳон бозорларига етиб бора олмаётгани сабабли Москва ўз нефтини кўпроқ мамлакатларга юқорироқ нархларда сота бошлади. Дунё бўйлаб нархлар кескин ошаётгани туфайли Трамп давлатларга санкция остидаги Россия нефтини сотиб олишга рухсат берувчи истиснони яна узайтирди.

Россиянинг пули қанча кўп бўлса, у Украинадаги урушни назарий жиҳатдан шунча узоқ ва қаттиқроқ давом эттириши мумкин.

Аммо 2022 йил февралида Россия Украинага бостириб кирганидан бери Киев халқаро ҳамжамият кутганидан бутунлай бошқача ҳаракат қилиб келмоқда.

Мана у яна шундай қилди: Украина Россия билан кутилаётган ва умид қилинаётган тинчлик музокаралари олдидан имкон қадар кучлироқ мавқега эга бўлиш учун Эрон урушини ўз фойдасига буришга уриниб, усталик билан ўйнамоқда.

Чоршанба куни Трамп Владимир Путин билан "жуда яхши" суҳбатдан сўнг Украина масаласида "нисбатан тез" "ечим" топилишига ишонч билдирди. "Ўйлайманки, "кимлардир" унинг келишувга эришишини қийинлаштирган", дея қўшимча қилди у.

Трампнинг Путин ҳақида бундай ижобий фикр билдириши, шу билан бирга, Украина раҳбарини ўт очишни тўхтатишга рози бўлмагани учун бевосита ёки билвосита танқид қилиши биринчи марта эмас.

"Ечим" эса ҳали ҳам топилгани йўқ.

Айни пайтда Зеленский бор эътиборини қўлидан келганича Украинани кучайтиришга қаратган. Оппортунизм, шубҳасиз, унинг энг кучли қуролларидан бири.

Унинг айтишича, Россия Украинага ёғдираётган баллистик ракета ва дрон ҳужумларини Эрон Саудия Арабистонига қилмоқда.

Москванинг энг қудратли қуролларидан бири Эронда ишлаб чиқилган арзон ва узоқ масофага учувчи "Шаҳед-136" ҳужумчи дрони ҳамда унинг янгиланган версияси бўлмиш "Геран" дрони бўлиб келмоқда.

Битта "Шаҳед"нинг нархи 80 000 дан 130 000 долларгача бўлса-да, Зеленскийнинг айтишича, уни атиги 10 000 доллар турадиган тизимлар ёрдамида уриб тушириш мумкин. Бу миллионлаб долларлик анъанавий ҳаво ҳужумидан мудофаа ракеталаридан анча арзон.

Европанинг бир қатор шаҳарларида Россия дронлари пайдо бўлиши хавфи НАТО давлатларини ҳушёр торттирди.

Апрел ойида Украина европалик иттифоқчилари билан мудофаа соҳасида ҳамкорлик бўйича иккита йирик шартнома имзолади. Улардан бири 2030 йилгача мўлжалланган 28 миллиард долларлик қўллаб-қувватлаш пакетининг бир қисми сифатида Норвегия билан тузилган 8,6 миллиард долларлик битим эди. Иккинчиси эса Германия билан бўлиб, у қиймати 4,7 миллиард долларга тенг "турли хил дронлар, ракеталар, дастурий таъминот ва замонавий мудофаа тизимлари"ни ўз ичига олади.

Кўрфаз давлатларига келсак, Зеленский Украинани Россиядан ҳимоя қилишда уларнинг ёрдамига умид қилишини айтди.

Айниқса, ҳозирги вақтда Вашингтон Яқин Шарқдаги захираларини сарфлаётгани сабабли, АҚШнинг Украинага ёрдам бериш учун европаликларга сотадиган ҳарбий техникаси камайган. Трамп қуролларни бошқа йўналишга буриш ҳақидаги саволга шундай жавоб берган эди: "Биз буни доим қилганмиз. Баъзан биридан олиб, бошқасига ишлатамиз".

"Биз Яқин Шарқ давлатлари ҳам бизга ўзимизни кучайтириш имкониятини беришини истардик, – деди яқинда Зеленский Франциянинг Le Monde газетасига. – Уларда бизда етишмайдиган айрим ҳаво ҳужумидан мудофаа ракеталари бор. Айнан шу борада келишувга эришмоқчимиз".

Инфратузилмаларни нишонга олиш

Украина Эрон можаросидан муҳим сабоқ чиқарди: рақибнинг нефт экспорти объектларига ҳужум қилишнинг кучли таъсири. Эндиликда Украинада ишлаб чиқарилган узоқ масофали дронлар ёрдамида Россиянинг энергетика инфратузилмаси асосий нишонга айлантирилмоқда.

Зеленскийнинг айтишича, жаҳон бозорида нефть нархи яқинда ошганига қарамай, Россия энергетика соҳасида миллиардлаб долларлик "жиддий" йўқотишларга учрамоқда.

Хом нефт экспорти маълумотлари шуни кўрсатадики, нархларнинг ўсиши ҳамда АҚШнинг Россия нефтини сотиб олувчи давлатларга нисбатан санкцияларни юмшатиши Эрон урушининг учинчи ҳафтасида Россия даромадларини декабрь-февраль ойларидаги даражадан 2,3 баравар оширган.

Бироқ тўртинчи ҳафтада Украина дронларининг энергия ишлаб чиқарувчи инфратузилмага берган зарбалари Россия даромадини 1 миллиард долларга камайтириб, ўтган ҳафтадаги даромаднинг деярли учдан икки қисмини йўққа чиқарди.

Эрон урушининг Украина учун яна бир ижобий томони шуки, ўтган ҳафта Европа Иттифоқи қўллаб-қувватлайдиган 90 миллиард евролик кредитга ниҳоят "яшил чироқ" ёқилди. Киев бу маблағ келгуси йилда ҳарбий техника сотиб олиш ва ишлаб чиқариш учун зудлик билан зарурлигини айтган эди. Бу кредит бир неча ой давомида Европа Иттифоқига аъзо Венгриянинг ўша пайтдаги кремлпараст бош вазири томонидан тўсиб қўйилган эди. Аммо Виктор Орбаннинг ўтган ойдаги сайловларда қақшатқич мағлубиятидан сўнг, Венгрияда янги, Россияга нисбатан анча совуқроқ муносабатдаги етакчи пайдо бўлди.

Орбан Доналд Трампнинг яқин дўсти ва мухлисидир. Бу унга сайловда ёрдам бермади. Сайловчилар ўзларининг энергия харажатларини ошириб юборган Эрон урушидан ғазабланганини билдирди. Бу эса Орбаннинг мағлубиятини тезлаштирди, Европа Иттифоқининг Украинага ажратган кредити берилишига йўл очди.

Киевнинг бу "ютуқлари" ҳамда Украинанинг ҳар ойда Россия шу вақт ичида ёллаётган 30 минг аскардан кўпроқ душман аскарини йўқ қилаётгани ҳақидаги мақтовлари манзарасида Зеленский энди ўзини заиф ҳис қилмаяпти ва Россия билан тинчлик битимига эришиш учун қулайроқ мавқега эга бўлиши мумкин.

Украинада одамлар чарчаган ва азият чекмоқда. Янги аскарларни сафарбар қилиш бир мунча вақтдан бери жиддий муаммо бўлиб келмоқда, жанг майдонидагилар эса уйга қайтишни жуда истайди.

Ҳурматсизликми?

Хўш, барқарор оташкесин ўрнатишга қаратилган музокаралар-чи? Исо мавлуди арафасида Трамп маъмурияти улар ҳақида жуда кўп гапирган эди.

Президент этиб қайта сайланишидан олдин Трамп Украинадаги урушни 24 соат ичида тўхтатишини бир неча бор таъкидлаган. Аммо у мансабга келгач, реаллик ваъдага мос келмай қолди.

Трампнинг тинчлик бўйича махсус вакиллари, унинг куёви Жаред Кушнер ва собиқ кўчмас мулк магнати Стив Виткоффнинг Киевга сафари бир неча бор қолдирилди. Бунинг ўрнига, улар Яқин Шарқ билан банд.

Зеленский бу жуфтликнинг ташриф буюрмаётганини "ҳурматсизлик" деб билишини айтган. Унинг айтишича, тинчлик музокаралари "техник" даражада давом этмоқда, аммо Эрон можароси тугамагунча, ҳеч қандай жиддий силжиш бўлмаслигидан хавотирда.

Шуни таъкидлаш жоизки, Кушнер ва Виткофф ҳеч қачон Киевга расмий ташриф билан бормаган. Улар ўтган йил охирида, Украинадаги урушни тугатишга қаратилган сулҳ музокаралари жадаллашган пайтда Россия пойтахтига келган ва январь ойида яна борган. Виткофф Москвада саккиз марта бўлган. У илгари шахсий мақомда Россияда кўп бизнес юритган, Путин билан ҳам бир неча бор учрашган.

Трамп маъмурияти Россияга нисбатан ҳар қандай ён босишни рад этди.

Бироқ Украина ва бошқа Европа давлатлари ўтган йил охирида эълон қилинган АҚШ Миллий хавфсизлик стратегиясини (МХС) ўқиб, хавотирга тушиб қолди. Ҳужжатда Россия яққол таҳдид деб белгиланмаган эди. Бу Вашингтоннинг НАТОдаги европалик иттифоқчиларининг Москва борасидаги қарашига мутлақо зиддир.

МХСда Украинадаги урушни тугатиш муҳимлиги таъкидланади, аммо асосий эътибор Киев учун мустаҳкам тинчлик ўрнатишга қаратилмаган. Аксинча, белгиланган мақсад АҚШнинг бошқа устувор йўналишлари учун ресурсларни бўшатиш учун "стратегик барқарорлик"ни таъминлаш ва Россия билан ҳамкорлик қилишдир.

Трамп маъмуриятининг бундай муносабати Кремлга ёқади. Матбуот котиби Дмитрий Песков ҳужжат эълон қилинган пайтда МХС Москванинг нуқтаи назарига "деярли мос келади" деб мақтаниб гапирганди.

Трамп даврида вазиятни ўзгартира оладиган ва Кремлни Киев (ёки унинг европалик ҳимоячилари) учун қабул қилиб бўлмайдиган талаблар рўйхатисиз музокаралар столига ўтиришга мажбур қиладиган кескин иқтисодий санкцияларни жорий этиш ёки сақлаб қолиш имкони бўлмади.

Бундан ташқари, АҚШнинг Украинага ҳарбий ва иқтисодий ёрдами деярли тўхтаб қолди. Бунинг ўрнига европаликлар Киевга юбориш учун АҚШдан ҳарбий техника сотиб олаётган эди. Бироқ Эрон можароси туфайли энди бу таъминот ҳам хавф остида.

Тинчлик истиқболи

Россияни тинчлик музокараларига кўндириш ҳақида гап кетганда, кўпчилик фикрича, АҚШ Москвани ён беришга мажбур қила оладиган ягона кучдир.

Путин яқин орада ўз ихтиёри билан ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш ниятида эмаслигини яққол кўрсатмоқда.

Дунё эътибори Эрондаги урушга чалғиган бир пайтда, Москва Украина тинч аҳолиси ва фуқаролик инфратузилмасига ҳужумларни кучайтирмоқда. Бу Россия президентининг музокаралар столига ўтиришидан олдинги сўнгги уринишими ёки давом этаётган қатъият белгиси экани борасида фикрлар иккига бўлинган. Брюсселдаги Европа Иттифоқи штаб-квартирасида кўпчилик иккинчиси эҳтимол кучлироқ деб ҳисоблайди.

Россия иқтисодиёти халқаро санкциялар остида қийналаётган бўлса-да, у барбод бўлгани йўқ ва ҳозирда тўлиқ ҳарбий изга тушиб олган. Бу ҳолатдан чиқиш осон бўлмайди. Бу эса Европа давлатларини, ҳатто Украинада тинчлик таъминланса ҳам, Россия тез орада Европанинг бошқа бирор ерида, жумладан, НАТОга аъзо давлатни нишонга олиб, беқарорлик келтириб чиқаришга уриниши мумкинлигидан хавотирга солмоқда. Нидерландия, Германия ва НАТОнинг ўзи буни эҳтимолий, ҳатто муқаррар деб таърифлади.

Яна Путиннинг ғурури ва шуҳратпарастлиги ҳам бор. У ҳақиқатан ҳам таслим бўлиб, Украинадаги мағлубиятини тан олиши мумкинми?

"Агар Россияда оқилона фикрлайдиган ҳукумат бўлганида, урушни тугатган бўларди," дейди Лондон иқтисодиёт мактабининг Халқаро муносабатлар бўйича илмий ходими Люк Купер. У, шунингдек, тинчликпарвар ташкилотлар консорциуми бўлган PeaceRep'нинг Украина дастури директоридир.

"Иқтисодиёт турғун ёки таназзул ҳолатида. Россия ишлаши мумкин бўлган сон-саноқсиз одамларини ўлимга жўнатмоқда, хусусий тижорий фуқаролик иқтисодиёти ҳарбий иқтисодиёт жорий этилганидан азият чекмоқда... Хўш, Россия нимага эришди? Украина ҳудудининг бир парчасигами? Албатта, агар санкциялар енгиллатилса, ўт очишни тўхтатиш фойдали бўларди. Аммо Путин бундай ўйламайди. Буларнинг барчаси императорликка даъвогар, автократик тизимни бошқараётган бир шахснинг қарорларига боғлиқ."

Украинанинг шубҳаси

Киев ҳамон АҚШнинг аралашувини кутаётган бўлса-да, кўплаб украиналик расмийлар норасмий суҳбатларда Доналд Трамп бошчилигидаги АҚШ қачондир тинчликни таъминлаш учун улар истаган чораларни кўришига ёки ўт очишни тўхтатиш келишуви тузилган тақдирда ҳам, Россия эртага яна қайтиб келмаслигини кафолатлайдиган мустаҳкам хавфсизлик кафолатларини беришига шубҳа билан қарайди.

Стратегик ва халқаро тадқиқотлар маркази катта маслаҳатчиси Марк Кансиан менга шундай деди: "Украиналиклар тинчлик битимини имзолаш учун етарлича ишонадиган ҳамда Россия, АҚШ ва европаликлар бирдек маъқуллайдиган хавфсизлик кафолатлари мажмуини тасаввур қилиш қийин."

Бироқ, Қироллик Бирлашган Хизматлар Институти қошидаги Молия ва хавфсизлик маркази директори Том Китинг таъкидлашича, агар Россия охир-оқибат Украинада ғалаба қозондим деб ҳисобласа, бу натижа бутун қитъа хавфсизлиги учун хатарли бўлади деб ишонадиган Европа етакчилари учун вақт оз.

Яқин Шарқдаги урушга қарамай, Китингнинг айтишича, сабрсизлиги билан танилган Трамп, агар Теҳрон билан келишувга эришиш йўли топилмаса, исталган пайтда Эрон масаласини ўз ҳолига ташлаб қўйиши мумкин.

Шундан сўнг у тезда Россия-Украина масаласига қайтиши мумкин. Китингнинг таъкидлашича, айнан шунинг учун ҳам европаликлар ҳозир Украинада шу кунгача кўрилган чоралардан анча қатъийроқ ҳаракат қилишлари зарур.

Украинага ёрдам бериш ҳақида гап кетганда "қанча керак бўлса, шунча" иборасини такрор-такрор ишлатгани учун танқидчилар Европа етакчиларини узоқ вақтдан бери Украинада тинчликка эришишга қатъий ҳаракат қилиш ўрнига, урушни шунчаки "бошқариб туришда" айблаб келади.

Яқин Шарқдаги урушга қарамай, Китингнинг айтишича, сабрсизлиги билан танилган Трамп, агар Теҳрон билан келишувга эришиш йўли топилмаса, исталган пайтда Эрон масаласини ўз ҳолига ташлаб қўйиши мумкин.

Шундан сўнг у тезда Россия-Украина масаласига қайтиши мумкин. Китингнинг таъкидлашича, айнан шунинг учун ҳам европаликлар ҳозир Украинада шу кунгача кўрилган чоралардан анча қатъийроқ ҳаракат қилишлари зарур.

Украинага ёрдам бериш ҳақида гап кетганда "қанча керак бўлса, шунча" иборасини такрор-такрор ишлатгани учун танқидчилар Европа етакчиларини узоқ вақтдан бери Украинада тинчликка эришишга қатъий ҳаракат қилиш ўрнига, урушни шунчаки "бошқариб туришда" айблаб келади.

Киевга қилинган барча ташрифлар, сўзланган нутқлар ва Украина учун қурол-яроққа сарфланган пулларга қарамай, гап иқтисодий санкциялар каби ҳақиқатан ҳам сезиларли таъсир кўрсатадиган қаттиқ чоралар ҳақида кетганда, "европаликлар америкаликларни кутиб туради, – дейди Китинг. – Европа Иттифоқи улкан савдо блоки бўла туриб, ўзларини жуда журъатсиз тутишади."

Айни пайтда Брюссел Россияга қарши йигирма биринчи санкциялар пакети устида ишламоқда. Хўш, Европа Иттифоқи юрисдикциясида, асосан Белгияда сақланаётган Россия марказий банкининг музлатилган 210 миллиард евролик активлари нима бўлади? Бу пулларни Украинага ёрдам бериш учун ишлатишдан чўчиган ЕИ етакчилари европалик солиқ тўловчилар ҳисобидан кафолатланган 90 миллиард евролик қарз таклифини ўртага ташлашди. "Европа етакчилари Россияга қарши бундан анча таъсирчанроқ ҳаракат қилишлари мумкин, – дея таъкидлайди Китинг. – Улар шунчаки урушни тугатиш учун бор куч билан ҳаракат қилишга тайёр эмас ёки бунинг учун етарлича жипслашмаган."

Европа етакчилари Украинадаги азоб-уқубатлар тугашини ҳамда ўз чегараларида адолатли ва мустаҳкам тинчлик ўрнатилишини чин дилдан истайди. Бироқ, Украинада ўт очишни тўхтатиш ноқулай қарорларни кун тартибига олиб чиқиши ҳам ҳақиқат. Украинанинг Европа Иттифоқига аъзолигини тезлаштириш тарафдорлари аслида тан олишни истаганларидан анча кам. Жанговар ҳаракатлар тугаган тақдирда Украинада "кафолатловчи куч" сифатида ҳаракат қилишга ваъда берган Франция ва Буюк Британия бошчилигидаги "Истовчилар коалицияси"га келсак, қайси давлатлар ҳақиқатан ҳам ўз аскарларини юборади ва қанча муддатга? Айниқса, бу кучлар АҚШ томонидан ҳаводан қўллаб-қувватланмаса.

Ўтган ҳафта Трамп Путин ва Зеленский ўртасидаги адоватни "бемаънилик" деб атади. Вашингтон эса Украинанинг Кўрфазда дрон технологияларини сотаётганига бепарво қараётган кўринади. Шунингдек, у Зеленскийнинг Киевнинг дрон технологиялари бўйича тажрибасини АҚШ маъмурияти билан баҳам кўриш ҳақидаги очиқ таклифини ҳам қабул қилмади. Ҳар ҳолда очиқча бу ҳақда гапирмади.

Бироқ Украина етакчиси бу тафсилотлардан ташвишланаётганга ўхшамайди. У матбуот нигоҳида экан, Украина унутилмаслигига ва Вашингтон ўз эътиборини дунёнинг у яшаётган қисмига тезроқ қайтаришига умид қилмоқда.

Юқоридаги сурат манбаси:AFP via Getty Images / Reuters