รู้จัก "พรรคประชาชนแมลงสาบ" จากแคมเปญเสียดสีบนโลกออนไลน์สู่สัญลักษณ์ทางการเมืองคนรุ่นใหม่ในอินเดีย

การเมืองอินเดียมีมาสคอตที่ไม่ธรรมดาเพิ่มขึ้นมา นั่นคือ แมลงสาบ

มันไม่ใช่ดอกบัวของพรรคภารติยะ ชนะตะ หรือ บีเจพี (Bharatiya Janata Party-BJP) ซึ่งเป็นพรรครัฐบาลของอินเดีย และไม่ใช่สัญลักษณ์รูปมือซึ่งเป็นโลโก้พรรคคองเกรสที่อยู่ฝ่ายค้านใช้ แต่เป็นแมลงสาบ ซึ่งดื้อด้าน น่ารังเกียจ และถูกมองว่าทนทานทำลายไม่ได้ เมื่อไม่นานนี้มันได้กลายเป็นสัญลักษณ์ทางการเมืองสำหรับชาวอินเดียรุ่นใหม่ในโลกออนไลน์ ทั้งที่มันไม่น่าจะเป็นไปได้ก็ตาม

แมลงชนิดนี้ตกอยู่ในสปอตไลต์เมื่อสัปดาห์ก่อน เมื่อคำพูดระหว่างการพิจารณาคดีของสุริยา กันต์ ประธานศาลฎีกาของอินเดีย ได้จุดกระแสวิพากษ์วิจารณ์เป็นวงกว้างเมื่อเขากล่าวเปรียบเทียบว่า คนหนุ่มสาวที่ว่างงานและหันไปสู่วงการสื่อสารมวลชน รวมถึงกิจกรรมภาคประชาชนนั้น ไม่ต่างไปจากแมลงสาบและปรสิตต่าง ๆ

ต่อมาเขาชี้แจงว่าตนเองสื่อถึงเฉพาะผู้ที่มี "วุฒิปลอมและไร้คุณภาพ" ไม่ได้หมายถึงคนหนุ่มสาวของอินเดียโดยรวม

ทว่าในเวลานั้น ความเห็นดังกล่าวได้แพร่กระจายไปอย่างกว้างขวางบนโลกออนไลน์แล้ว และจุดกระแสความไม่พอใจ จนเกิดการเคลื่อนไหวทางการเมืองเชิงมุกตลกเสียดสีผ่านสิ่งที่เรียกว่า "พรรคประชาชนแมลงสาบ" หรือ ซีเจพี (Cockroach Janta-CJP)

พรรคชื่อนี้ไม่ใช่พรรคการเมืองที่จดทะเบียนขึ้นอย่างเป็นทางการ แต่เป็นกลุ่มเสียดสีในโลกออนไลน์ที่รวมเหล่าคนว่างงาน เกียจคร้าน ใช้เวลาอยู่บนโลกออนไลน์เป็นส่วนใหญ่ และมี "ความสามารถในการระบายความไม่พอใจอย่างมืออาชีพ"

กลุ่มนี้ถูกสร้างขึ้นโดย อภิจิต ดิปเก นักยุทธศาสตร์ด้านการสื่อสารทางการเมืองและนักศึกษาที่มหาวิทยาลัยบอสตัน ซึ่งบอกว่าแนวคิดนี้เริ่มต้นจากเรื่องล้อเล่น

ก่อนย้ายไปสหรัฐอเมริกา เขาเคยทำงานกับพรรคอาม อาดมี หรือ เอเอพี (Aam Aadmi Party-AAP) องค์กรการเมืองที่เกิดจากการเคลื่อนไหวต่อต้านคอร์รัปชันและมีชื่อเสียงด้านการใช้สื่อสังคมออนไลน์อย่างเข้มข้น

"ผมคิดว่าเราควรรวมตัวกัน มันอาจเริ่มจากการสร้างแพลตฟอร์มอะไรสักอย่าง" เขากล่าวกับบีบีซีแผนกภาษามราฐี

สิ่งที่เกิดขึ้นในเวลาต่อมามีขนาดใหญ่กว่าที่เขาคาดคิดไว้อย่างมาก

ภายในไม่กี่วัน พรรคประชาชนแมลงสาบมีผู้สมัครเข้าร่วมหลายหมื่นคนผ่านแบบฟอร์มกูเกิล จุดกระแสแฮชแท็ก #MainBhiCockroach หรือ #ฉันก็เป็นแมลงสาบเหมือนกัน" และได้รับการสนับสนุนจากผู้นำฝ่ายค้าน นอกจากนี้การเคลื่อนไหวยังขยายไปสู่นอกโลกออนไลน์ โดยมีอาสาสมัครหนุ่มสาวสวมชุดแมลงสาบเข้าร่วมกิจกรรมทำความสะอาดและการประท้วง ซึ่งเป็นการโอบรับฉายานี้อย่างมีสีสัน

เมื่อวันพฤหัสบดี บัญชีอินสตาแกรมของพรรคประชาชนแมลงสาบมียอดผู้ติดตามทะลุ 10 ล้านคน แซงหน้าบัญชีทางการของพรรคบีเจพี ซึ่งมักถูกอธิบายว่าเป็นพรรคการเมืองที่มีสมาชิกมากที่สุดในโลก เนื่องจากมีผู้ติดตามราว 8.7 ล้านคน

อย่างไรก็ตาม บัญชีเอ็กซ์ (X) ของกลุ่มที่มีผู้ติดตามมากกว่า 200,000 คน ยังไม่สามารถหาได้เจอในอินเดียในขณะนี้ ผู้ที่พยายามเข้าชมจะได้รับแจ้งว่า บัญชีดังกล่าวถูกระงับ "เพื่อตอบสนองต่อคำเรียกร้องทางกฎหมาย"

ถึงกระนั้น กระแสความนิยมยังคงเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง

สำหรับผู้สนับสนุน การเคลื่อนไหวนี้สะท้อนสิ่งที่แฟนรายหนึ่งเรียกว่า "ลมหายใจแห่งความสดใหม่" ในวัฒนธรรมการเมืองที่หลายคนมองว่าถูกควบคุมมากเกินไปและไม่เปิดรับความเห็นต่าง ผู้สนับสนุนเหล่านั้นรวมถึงนักการเมืองฝ่ายค้าน เช่น มาฮัว โมอิตรา และเคอร์ตี อาซัด รวมถึง ปราชานต์ ภูชาน ทนายความอาวุโส

ขณะเดียวกัน นักวิจารณ์ต่าง ๆ มองว่ามันเป็นเพียงละครการเมืองบนโลกออนไลน์ที่เชื่อมโยงกับฝ่ายค้าน โดยชี้นิ้วไปที่สายสัมพันธ์ระหว่างดิปเกกับพรรคเอเอพีในอดีต และโต้แย้งว่ามันไม่ใช่การลุกฮือที่เกิดขึ้นเอง แต่เป็นการเมืองแบบดิจิทัลที่ถูกออกแบบมาอย่างดี

นอกเหนือจากปฏิกิริยาที่เกิดขึ้นอย่างปุบปับฉับพลัน การเคลื่อนไหวยังกลายเป็นตัวชี้วัดความเหนื่อยล้าทางการเมืองของคนรุ่นใหม่จำนวนมากในอินเดีย ที่บอกว่าพวกเขาเสพเรื่องการเมืองผ่านโลกออนไลน์อย่างต่อเนื่อง แต่กลับไม่รู้สึกว่าตัวเองมีตัวแทนในระบบนั้น

อินเดียเป็นหนึ่งในประเทศที่มีประชากรวัยหนุ่มสาวมากที่สุดในโลก โดยประมาณครึ่งหนึ่งของประชากรจำนวน 1,400 ล้านคน มีอายุต่ำกว่า 30 ปี แต่การมีส่วนร่วมทางการเมืองอย่างเป็นทางการยังคงอยู่ในวงจำกัด

ผลสำรวจล่าสุดพบว่าชาวอินเดียรุ่นใหม่ 29% หลีกเลี่ยงการมีส่วนร่วมทางการเมืองโดยสิ้นเชิง ขณะที่มีเพียง 11% เท่านั้นที่เป็นสมาชิกพรรคการเมือง

"ผู้คนรู้สึกหงุดหงิดเพราะพวกเขาไม่รู้สึกว่ามีเสียงหรือมีตัวแทน" ดิปเก กล่าว

ช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาเกิดคลื่นการประท้วงที่นำโดยคนรุ่นใหม่ในภูมิภาคเอเชียใต้ ซึ่งสร้างความสั่นคลอนต่อรัฐบาลในศรีลังกา เนปาล และบังกลาเทศ โดยมักมีแรงขับเคลื่อนจากความไม่พอใจเรื่องงาน ค่าครองชีพ และอนาคตที่ไปต่อไม่ได้

อินเดียยังคงหลีกเลี่ยงสถานการณ์ในลักษณะเดียวกันได้ แต่แรงกดดันพื้นฐานนั้นคล้ายคลึงกัน เศรษฐกิจที่เติบโตอย่างรวดเร็วไม่ได้ช่วยคลายความกังวลเกี่ยวกับการทำงาน ความเหลื่อมล้ำ หรือค่าครองชีพที่เพิ่มสูงขึ้น

สำหรับคนจำนวนมากที่ก้าวเข้าสู่วัยผู้ใหญ่ การศึกษาไม่ได้รับประกันความมั่นคงอีกต่อไป และคำมั่นสัญญาเรื่องการเลื่อนฐานะทางสังคมก็ยิ่งดูเปราะบางมากขึ้น

ดิปเกบอกว่าไม่อาจนำความเคลื่อนไหวนี้ไปเปรียบเทียบกับความปั่นป่วนที่เกิดขึ้นในเนปาลหรือศรีลังกาได้ โดยบอกว่าสถานการณ์ของอินเดียนั้นแตกต่างกัน แต่เขามองว่าความไม่พอใจของคนรุ่นใหม่ยังคงมีอยู่จริง และแสดงออกมาอย่างกระจัดกระจายบนโลกออนไลน์มากขึ้น

"คนเจนซี (Gen Z) หมดศรัทธากับพรรคการเมืองแบบดั้งเดิม และต้องการสร้างแนวร่วมทางการเมืองของตัวเองในภาษาที่พวกเขาเข้าใจ" เขากล่าว

เว็บไซต์ของพรรคประชาชนแมลงสาบสะท้อนแนวคิดนี้ มันไม่ได้มีลักษณะคำประกาศเจตนารมณ์ทางการเมืองมากนัก แต่คล้ายกับสิ่งที่เกิดขึ้นจากวัฒนธรรมอินเทอร์เน็ตมากกว่า

เว็บไซต์ของพรรคอธิบายว่าตนเองเป็น "เสียงของคนขี้เกียจและคนว่างงาน" พร้อมทั้งอ้างว่า "ไม่มีผู้สนับสนุน" และ "มีเพียงฝูงชนที่ดื้อรั้น" และเชิญชวนให้ผู้สนับสนุนเข้าร่วมการเคลื่อนไหวสำหรับผู้ที่ "เหนื่อยกับการแสร้งว่าทุกอย่างเป็นปกติ"

ภายในเว็บไซต์มีแบบฟอร์มจำลอง รายละเอียดที่ตั้งใจทำให้ดูหยาบ ๆ และภาษาภาพที่ใกล้เคียงกับมุกตลกที่รู้กันในวงใน แทนที่จะเป็นอะไรที่สื่อถึงสถาบันทางการเมือง

แม้มันจะเต็มไปด้วยอารมณ์ขัน แต่ลึก ๆ ลงไปก็มีข้อเรียกร้องทางการเมืองที่มองเห็นได้ชัด เช่น ความรับผิดชอบ การปฏิรูปสื่อ ความโปร่งใสในการเลือกตั้ง และการเพิ่มบทบาทตัวแทนของผู้หญิง ซึ่งวางเคียงคู่ไปกับมุกล้อเลียนตัวเองเกี่ยวกับการเลื่อนดูข่าวไม่หยุด การว่างงาน และความเหนื่อยล้าทางการเมืองโดยทั่วไป

น้ำเสียงของการสื่อสารที่คาบเส้นระหว่างการล้อเลียนและความจริงนี่เองที่เป็นเสน่ห์ของความเคลื่อนไหวนี้ มุกตลกช่วยสื่อถึงความไม่พอใจในสิ่งที่ซ่อนอยู่ภายใต้ความไม่คุ้นเคย เช่น ปัญหาต่าง ๆ ที่เกี่ยวกับงาน ความเหลื่อมล้ำ การทุจริตคอร์รัปชัน และความรู้สึกแปลกแยกทางการเมือง

หลายคนชี้ว่า แม้แต่การเลือกมาสคอตก็ดูสมเหตุสมผล แมลงสาบไม่ใช่สิ่งที่ดูเป็นวีรบุรุษหรือเป็นแรงบันดาลใจ แต่เป็นอะไรที่บ้าน ๆ กว่านั้น นั่นคือความอึด ทน ปรับตัวได้ และสามารถอยู่รอดในสภาพแวดล้อมที่เลวร้ายได้โดยแทบไม่ต้องคาดหวังอะไร

แน่นอนว่า การผสมผสานระหว่างอารมณ์ขันกับการเมืองไม่ใช่เรื่องใหม่

ในอิตาลี เบปเป กริลโล นักแสดงตลก นำอารมณ์ขันมาใช้ต่อต้านระบบการเมือง โดยเขาก่อตั้งขบวนการดาว 5 ดวง (Five Star Movement) ขณะที่ในยูเครน โวโลดิเมียร์ เซเลนสกี ก้าวจากการแสดงเป็นประธานาธิบดีในโทรทัศน์ไปสู่การเป็นผู้นำประเทศจริง ส่วนในสหรัฐฯ ยุคของโดนัลด์ ทรัมป์ ได้จุดประเด็นถกเถียงซ้ำ ๆ ว่าการเสียดสีอาจถึงจุดที่ไม่ต่างจากความจริงทางการเมืองที่ดูเหมือนไม่ต่างจากเรื่องที่ล้อเลียนเสียแล้ว

ความเคลื่อนไหวเหล่านี้เกิดขึ้นในอินเดียในรูปแบบของออนไลน์มากกว่า มันเป็นการเคลื่อนไหวที่ขับเคลื่อนด้วยมีม (meme) ที่เชื่อมโยงเข้ากับธีมแมลงสาบ และหล่อหลอมด้วยแฮชแท็ก ความเหนื่อยล้า และความสิ้นหวังเชิงประชดประชัน

ในแวบแรกมันอาจดูแปลก แต่ก็ไม่ใช่สิ่งที่อยู่นอกกรอบของการเมืองอินเดียโดยสิ้นเชิง

นักการเมืองที่นี่โอบรับพลังแห่งการแสดงออกเช่นนี้มานานแล้ว ตั้งแต่การนั่งสมาธิในถ้ำบนเทือกเขาหิมาลัย ไปจนถึงการเปลี่ยนพรรคท่ามกลางภาพที่สมาชิกสภาถูกจับขึ้นรถบัสหรือถูกกักตัวอยู่ในโรงแรม

การรณรงค์ผ่านสื่อออนไลน์ก็มักอาศัยวิดีโอจุดกระแสไวรัลที่ผ่านการวางแผนมาอย่างดี มีสโลแกนสั้นกระชับเพื่อให้เข้าถึงผู้คนให้ได้มากที่สุด

เมื่อมองในบริบทนี้ การเคลื่อนไหวทางการเมืองที่มีธีมเป็นแมลงสาบจึงดูเป็นไปได้อย่างน่าประหลาด

ความเคลื่อนไหวของพรรคประชาชนแมลงสาบยังช่วยอธิบายว่าเหตุใดมันถึงแพร่กระจายอย่างรวดเร็ว มันไม่ใช่เพราะคนรุ่นใหม่ในอินเดียต้องการพรรคการเมืองใหม่เสมอไป แต่เพราะหลายคนกำลังมองหาภาษาที่ใช้สื่อสารความไม่พอใจของตน

"ผมคิดว่าพรรคประชาชนแมลงสาบเป็นเพียงจุดเริ่มต้น" ดิปเก กล่าว "คนรุ่นใหม่เอือมระอากับระบบการเมืองปัจจุบัน และจะมีองค์กรเยาวชนอื่น ๆ เกิดขึ้นตามมาอีก"

อย่างไรก็ตาม บางคนไม่คิดว่ามันจะเป็นเช่นนั้น โดยมองว่าพรรคนี้อาจจางหายไปอย่างรวดเร็วไม่ต่างจากตอนที่มันกำเนิดขึ้นมา

ในอดีต ความโกรธทางการเมืองของคนรุ่นใหม่อาจนำไปสู่การประกาศเจตนารมณ์ แต่ในปี 2026 มันกลับแปรเปลี่ยนเป็นพรรคมีมที่มีมาสคอตเป็นแมลง ไม่ว่าอย่างไรก็ตาม พรรคประชาชนแมลงสาบก็ได้ทำบางอย่างที่ไม่ธรรมดาในการเมืองอินเดียไปแล้ว นั่นคือทำให้คนหนุ่มสาวบางส่วนรู้สึกว่าพวกเขาถูกมองเห็น

รายงานเพิ่มเติมโดย จาก อาชาย เยดเก บีบีซีแผนกภาษามราฐี