Waxyaabaha ka dambeeya colaadda ka taagan Mooyaale

Dadka deegaanka ayaa BBC-da u sheegay in iska horimaadyada dhimashada iyo burburka hantida sababay ee u dhexeeya bulshada Soomaalida iyo Oromada ee ka dhacaya magaalada Mooyaale ay geysteen khasaare nafeed iyo mid hantiyeed.

Sida ay sheegtay Hay'adda Laanqayrta Cas ee Kenya, in ka badan 40,000 oo qof ayaa u qaxay dalka Kenya si ay uga badbaadaan rabshadaha.

Dagaalladan ayaa haatan socday muddo ku dhow toddobaad. Hase yeeshee, dadka deggan Mooyaale ayaa BBC-da u sheegay in dowladda deegaanka Oromiya iyo dowladda federaalka Itoobiya midkoodna uusan magaalada geynin ciidamo amni oo ku filan si loo soo celiyo nabadda iyo xasilloonida.

Iyadoo dowladda Kenya ay gargaar siinayso dadka barakacay, ayaa dadka deegaanka waxay isweydiinayaan sababta maamullada Soomaalida, Oromiya, iyo Itoobiya ay uga aamusan yihiin xaaladda adag ee ay ku sugan yihiin muwaadiniintooda.

Maxaa kiciyay dagaalka Moyale?

Waxaa soo baxaya warar iska soo horjeeda oo ku saabsan sababta keentay iska horimaadyada muddo toddobaad ah ka socday magaalada xuduudda ku taalla ee Mooyaale, halkaas oo rabshado ay dhexmareen xubno ka tirsan bulshada Oromada iyo Soomaalida.

Dadka deegaanka ee ay BBC-du wareysatay ayaa sheegay in rabshaduhu ay bilowdeen kaddib markii calanka dowlad deegaanka Soomaalida laga taagay goob ka tirsan magaalada Mooyaale oo ay sheegato dowlad deegaanka Oromiya.

Mid ka mid ah dadka deggan Mooyaale, oo lagu magacaabo Molu, ayaa sheegay in gabar Oromo ah oo dhallinyaro ah, laguna magacaabo Jaatanii Aagaa, la dilay kaddib markii ay ka hortimid calanka halkaas laga taagay. Arrintaas ayaa dhalisay dibadbaxyo ay dhigeen dadka deegaanka iyo dhallinyarada Oromada ee loo yaqaan Qeerroo.

Sida uu sheegay Molu, dibadbaxyada ayaa markii dambe isu beddelay iska horimaad hubeysan.

Wuxuu sheegay in dadka deegaanku aysan hore uga warqabin wax khilaaf ah, balse ay ogaadeen markii ay subaxaas arkeen calanka oo la taagay. Saddex qof oo kale oo ay BBC-du wareysatay ayaa la sheegay inay aragti taas la mid ah ka dhiibteen.

Dhinaca dowlad deegaanka Oromiya, duqa magaalada Mooyaale, Galma Korophicha, ayaa yiri: "Khilaafkani ma ahayn inuu dhaco."

Wuxuu sidoo kale ku eedeeyay ciidamada amniga ee ka socda dowlad deegaanka Soomaalida inay qayb ka qaateen sii hurinta khilaafka.

Duqu wuxuu sheegay in khilaafku dhexmaray dad Oromo iyo Soomaali ah oo isla dhashay, isla koray, isla markaana isu noqday sidii qoys.

Dhinaca dowlad deegaanka Soomaalida, duqa magaalada Mooyaale, Kulla Ali Abdirahman, ayaa sheegay in khilaafku ka dhashay taagista calanka dowlad deegaanka Soomaalida.

"Annagoo nabad ku jirna oo aysan jirin wax dhibaato ah, xaaladduna ay deggan tahay, ayaan subaxdii soo toosnay annagoo isku aragnay dagaal. Khilaafku wuxuu ka bilowday xafiis maamul oo cusub oo dhowaan magaalada laga hirgeliyay."

Duqu wuxuu sheegay in khilaafku dhab ahaantii ka dhashay taagista calanka dowlad deegaanka Soomaalida, isagoo intaas ku daray: "Ma aha markii ugu horreysay ee calankeenna halkaas laga taago."

Wuxuu intaas ku daray in qiyaastii sanad ka hor dowlad deegaanka Soomaalida lagu soo kordhiyay qaab-dhismeed maamul oo cusub oo loogu talagalay magaalooyinka iyo degmooyinka. Wuxuu sheegay in muddooyinkii dambe ay jireen dad abaabul ka waday ka soo horjeedka fikradda ah in Mooyaale ay yeesho laba maamul.

Dhowr qof oo deegaanka ah oo ay BBC-du wareysatay ayaa sheegay in rasaasta ay ridayeen dad leh tababar ciidan oo heer sare ah, kuwaas oo adeegsanayay hub culus. BBC-du si madax-bannaan uma xaqiijin eedeymahan.

Molu ayaa sidoo kale yiri: "Waxaan aaminsanahay in dadka nala dagaallamaya aysan ahayn oo keliya xoolo-dhaqato Soomaali ah, balse ay jiraan dhinacyo kale oo arrintan ku lug leh." Xilliga ay BBC-du la hadlaysay, waxaa gadaal laga maqlayay dhawaqa rasaasta.

Dadka deggan magaalada Mooyaale ayaa sheegay in dowladdu aysan magaalada u soo dirin ciidamo amni oo dib u soo celiya xasilloonida. Waxay sidoo kale sheegeen in colaadda ay sababtay xaalad bani'aadannimo oo sii xumaanaysa, iyadoo dad badan lagu qasbay inay deegaanka ka barakacaan.

"Dadka qaar waa la dilay, halka kuwo kalena ay u qaxayaan dhanka Gambo, ee dalka Kenya. Dad badan ayaa gaajo la ildaran. Kuwa dhaawacmayna ma helayaan daryeel caafimaad," ayuu yiri Molu.

In kasta oo aysan BBC-du si madax-bannaan u xaqiijin karin wararka la helayo, haddana ilo kala duwan ayaa sheegaya in dagaalladu sababeen dhimasho, burbur hantiyeed iyo dhaawacyo soo gaaray xubno ka tirsan labada bulsho ee dagaallamaya.

Dhanka kale, baraha bulshada ayaa labada dhinacba lagu faafinayaa muuqaallo iyo qoraallo sii hurinaya xiisadaha.

Maxay Dowlad Deegaanka Soomaalida leedahay?

Kulla Cali Cabdiraxmaan, duqa magaalada Mooyaale ee dowlad deegaanka Soomaalida, ayaa sheegay in khilaafku uu ka dhashay hirgelinta qaab-dhismeed maamul oo cusub oo dhowaan laga sameeyay deegaanka.

Kulla ayaa BBC-da u sheegay in dowlad deegaanka Soomaalidu ay dhowaan soo kordhisay qaab-dhismeed maamul oo cusub oo loogu talagalay degmooyinka iyo deegaannada.

Sida uu sheegay Kulla Cali, magaalada Mooyaale waxaa muddo dheer si wadajir ah u maamuli jiray dowlad deegaannada Oromiya iyo Soomaalida, iyadoo magaalada ay laba qaybood u kala qaybiso waddada weyn ee dhex marta. Wuxuu sheegay in maamulka Soomaalidu uu maamulo dhinaca bari ee magaalada, halka maamulka Oromiyaduna uu maamulo dhinaca galbeed.

Hase yeeshee, wuxuu sheegay in qaar ka mid ah dadka ka soo horjeeda arrintan ay diiddan yihiin in Mooyaale ay yeelato laba maamul oo kala duwan.

Wuxuu sheegay in nidaamkan labada maamul uu jiray in ka badan afartan sano, isagoo ku dooday in xiisaddu ay sii korortay kaddib markii la abaabulay dibadbaxyo looga soo horjeedo xafiiska cusub.

Kulla Cali ayaa sidoo kale dibadbaxayaasha ku eedeeyay inay geysteen weerarro sababay dhimasho, isla markaana hakad geliyay adeegyada ay ka mid yihiin gaadiidka, korontada iyo biyaha.

Labada dhinac ayaa midba midka kale ku eedeynaya inuu isagu bilaabay colaadda.

Maxaan ka ognahay dib-u-habaynta cusub ee maamulka ee sababtay xiisadda?

Dib-u-habaynta cusub ee maamulka ee ay hirgelisay Dowlad Deegaanka Soomaalida Itoobiya ayaa mar kale noqotay qodobka ugu weyn ee la isku hayo, iyadoo uu socdo dagaalka magaalada Mooyaale. Dowlad deegaanku waxay sannadkii hore samaysay 14 degmo oo cusub, taasoo tirada guud ee degmooyinka ka dhigtay 109, halka ay markii hore ka ahaayeen 95.

Xilligaas, dib-u-habaynta ayaa dhalisay dibadbaxyo ka dhacay qaybo ka mid ah dowlad deegaanka Oromiya, oo ay ku jiraan magaalooyinka Mooyaale iyo Yabello. Dadka dibadbaxyada dhigay ayaa ku dooday in qaar ka mid ah degmooyinka cusub ay ku jiraan dhul ka tirsan Oromiya.

Dowlad Deegaanka Soomaalida ayaa sheegtay in ujeeddada loo sameeyay qaab-dhismeedka cusub ee degmooyinku ay ahayd in adeegyada dadweynaha loo fududeeyo bulshada, isla markaana laga dhigo kuwo hufan oo waxtar badan. Waxay sidoo kale sheegtay in tallaabadani ay jawaab u ahayd codsiyo muddo dheer ay soo jeedinayeen bulshooyinka deegaanka. Dowlad deegaanku waxay beenisay inay dhul ka qaadatay Oromiya.

Sidoo kale, xilligii uu hoggaaminayay madaxweynihii hore ee Dowlad Deegaanka Soomaalida, Cabdi Maxamed Cumar, oo loo yaqaanay Cabdi Iley, ayaa Aagga Liibaan loo kala qaybiyay laba qaybood oo kala ah Aagga Liibaan iyo Aagga Daawa.

Maamulka uu hadda hoggaamiyo Madaxweyne Mustafe Maxamed ayaa markii dambe ku dhawaaqay in la samaynayo degmooyin maamul oo dheeraad ah.

Waxa kale oo Aagga Daawa mar kale loo qaybiyay laba aag, sida ay mas'uuliyiinta Dowlad Deegaanka Soomaalidu u xaqiijiyeen BBC-da.

Dadka deggan Mooyaale ayaa walaac ka muujiyay suurtagalnimada in xarunta maamulka ee mid ka mid ah degmooyinka cusub laga dhigo magaalada. Hase yeeshee, dowladda deegaanka Oromiya si fagaare ah ugama aysan hadlin arrintan xilligaas.

Sanad kaddib, arrintan ayaa mar kale soo shaac baxday, iyadoo colaadda la xiriirta ay sababtay dhimasho iyo burbur hantiyeed.

Maxay dowladda Itoobiya u aamusan tahay?

Dadka deegaanka ayaa BBC-da u sheegay in dowladda federaalka Itoobiya iyo dowladda deegaanka Oromiya midkoodna uusan ciidamo amni u dirin aagga si loo soo celiyo xasilloonida.

BBC-du ma aysan awoodin inay faallo ka hesho Wasaaradda Nabadda iyo Xafiiska Isgaarsiinta ee dowlad deegaanka Oromiya oo ku saabsan arrintan.

Mid ka mid ah xisbiyada waaweyn ee mucaaradka Oromada, Golaha Federaalka Oromada (Oromo Federalist Congress — OFC), ayaa dowladda ku dhaliilay inay "dooratay inay ka aamusto" xaaladda ka taagan Mooyaale.

Danjiraha Itoobiya u fadhiya Soomaaliya, Suleiman Dadafo, ayaa qoraal uu ku daabacay bartiisa X, oo hore loogu yaqaannay Twitter, ku sheegay in "colaadda Mooyaale aysan ahayn mid u dhexeysa Oromada iyo Gaariga, ama Soomaalida iyo Oromada."

Wuxuu ku eedeeyay koox abaabulan inay isku dayayso inay iska horimaadyada u muujiso colaad u dhexeysa labada bulsho, isla markaana ay xaaladda gaarsiiso heer goboleed.

Danjire Suleymaan ayaa sheegay in xaaladda ay sii xumeynayaan dad baraha bulshada ka hurinaya xiisadaha. Wuxuu intaas ku daray in dad ku sugan dalalka deriska ah ay ugu baaqayaan bulshada Soomaalida ah ee ku nool Itoobiya iyo dalalka deriska ah inay abaabulaan taageero ku aaddan colaadda.

Wuxuu sidoo kale ku andacooday in saddex xubnood oo ka tirsan TPLF ay dhowr maalmood ka hor inta uusan dagaalku bilaaban, iyagoo soo maraya Kenya, galeen magaalada Mooyaale, balse "aan weli la xaqiijin cidda ay yihiin."

Sidaas darteed, danjiruhu wuxuu ugu baaqay maamullada dowlad deegaannada Oromiya iyo Soomaalida inay iska kaashadaan soo celinta xasilloonida. Wuxuu sidoo kale ugu baaqay ururrada bulshada iyo dhinacyada kale ee deegaanka inay gacan ka geystaan soo bandhigidda dadka uu ku eedeeyay inay falalkaas ka dambeeyaan, si caddaaladda loo horgeeyo.

Falanqeeyaha siyaasadda Jawar Mohammed ayaa sheegay in khilaafka Mooyaale uu kaga duwan yahay khilaafaadka kale ee maxalliga ah ee xuduudaha, isla markaana laga yaabo inay ku lug leeyihiin dano ka ballaaran xiisadaha u dhexeeya bulshooyinka deegaanka.

Isagoo ka hadlayay rabshadaha, Jawar wuxuu ku dooday in colaadda aan loo arkin oo keliya khilaaf u dhexeeya bulshooyinka Borana iyo Gaariga.

"Gaariga iyo Boranadu waa hal dad. Waa walaalo. Ismaandhaaf ayaa dhex mari kara walaalaha, laakiin in khilaafku isu beddelo dagaallo hubeysan oo soo noqnoqda waa arrin si weyn u soo shaac baxday soddonkii sano ee la soo dhaafay, inkasta oo labada bulshoba ay ku hadlaan isku luqad," ayuu yiri.

Jawar wuxuu ku andacooday in xilligii taliskii Derg ay mas'uuliyiintu isku dayeen inay sii xoojiyaan kala qaybsanaanta, iyagoo hal bulsho la safanayay kana soo horjeedinayay tan kale. Wuxuu sheegay in arrintaasi ay gacan ka geysatay xiisado muddo dheer sii jiray.

Wuxuu sheegay in dhinacyo kala duwan oo xilliyo kala duwan jiray ay ka faa'iideysteen tabashooyinkii hore uga dhex jiray labada bulsho, inkasta oo ay leeyihiin xiriir bulsho iyo mid taariikheed oo dhow.

Sannadkii 2004, waxaa afti loo qaaday sidii xal loogu heli lahaa muran dhanka xuduudaha ah oo u dhexeeyay bulshooyinka Borana iyo Gaariga, kuwaas oo ku nool deegaanno ay maamulaan dowlad deegaannada Oromiya iyo Soomaalida.

Hase yeeshee, iska horimaadyo sababay dhimasho iyo burbur hantiyeed ayaa tan iyo xilligaas marar kala duwan u soo noqnoqday.

Jawar ayaa sheegay inuu hore uga safray Mooyaale ilaa Bordodde si uu si wanaagsan u fahmo duruufaha colaadda. Wuxuu aaminsan yahay in rabshadihii ugu dambeeyay ay ka dhasheen mid ka mid ah laba arrimood.

"Dadka ay u badan tahay inay ka faa'iideystaan colaaddan waa dhinacyada amniga ee dowladda ama dadka ku lugta leh ganacsiga sharci darrada ah," ayuu yiri.

Sida uu sheegay Jawar, shabakado waaweyn oo wax tahriibiya iyo waddooyin loo adeegsado tahriibinta dadka ayaa ka shaqeeya aagga xuduudaha Itoobiya, Kenya iyo Soomaaliya.

Wuxuu sidoo kale dhaliilay jawaabta dowladda oo uu sheegay inaysan ku filnayn, isagoo ku dooday in mas'uuliyiintu ay ahayd inay si dhakhso leh u farageliyaan si ay u xakameeyaan rabshadaha.

Dhinaca Kenya, mas'uuliyiinta dowladda iyo hay'adaha gargaarka ayaa sheegay in kumannaan qof oo ka cararaya rabshadaha Mooyaale ay u gudbeen dalka Kenya.

Mas'uuliyiintu waxay qiyaaseen in ku dhowaad 40,000 oo qof ay Kenya u gudbeen.

Qiyaastii 15,000 oo qof ayaa ku sugan xeryaha barakacayaasha, halka dad badan oo kalena ay hoy ka heleen bulshooyinka deegaanka.

Hay'adaha gargaarka bani'aadannimada ayaa sheegay in dadka barakacay ay u baahan yihiin cunto, hoy iyo agab kale oo aasaasi ah.

Hay'adda Laanqayrta Cas ee Kenya ayaa sheegtay inay gargaar cunto gaarsiisay ku dhowaad 1,000 qoys, halka maamulka deegaanka uu sidoo kale qaybiyay gargaar degdeg ah oo ay cuntadu ku jirto. Hase yeeshee, gargaarka la bixiyay weli kuma filna baahida jirta.

Saraakiisha caafimaadka ayaa ka digay in ciriiriga ka jira xeryaha barakacayaasha uu kordhin karo halista faafitaanka cudurrada.