Tobanka noole ee ugu foosha xun adduunka

Ma aha dhammaan makhluuqaadku kuwo leh muuqaal qurux badan. Haddii aad ugu yeerto xayawaan foolxun ama makhluuq leh muuqaal aan caadi ahayn, haddana waxaa dunida ku nool noocyo badan oo duurjoog ah oo aad u xiiso badan.

Waxaa jira noocyo badan oo ku nool duurka, laga bilaabo kaymaha ilaa badaha, kuwaas oo leh muuqaal aan innaga bini'aadamku u arki karno mid aan caadi ahayn.

Dad badan waxaa soo jiita xayawaanka leh muuqaal u ek kan dhallaanka—ka fikir indho waaweyn, san yar, iyo wejiyo wareegsan. Sababtu waa in aynu si dabiici ah u daryeelno carruurteenna.

Laakiin doorbididdaas waxay saameyn ku leedahay sida aan u aragno xayawaanka. Xayawaanka aan loo arkin inay "qurux badan yihiin" inta badan lama siiyo dareen badan, mana helaan ilaalin ku filan.

Kuwaan waa xayawaannada loogu tixgeliyo kuwa ugu foolxun adduunka.

Komba-da Madagascar (Aye-aye)

Farihiisa dhaadheer, dhogortiisa madow iyo caddaan isugu jira, ilkihiisa u ek kuwa jiirka, iyo indhihiisa waaweyn ee wareegsan ayaa ka dhigaya Aye-aye xayawaan leh muuqaal aad u gaar ah.

Wuxuu la mid yahay kombada, balse wuxuu asal ahaan ka soo jeedaa jasiiradda Madagascar. Aye-aye waa xayawaan habeenkii firfircoon. Wuxuu geedaha garaacaa ilaa siddeed jeer ilbiriqsigii si uu u ogaado meelaha ay cayayaanku ku dhuumanayaan, dabadeedna wuxuu ugaarsadaa isagoo adeegsanaya dhawaaqyada ka soo noqda garaacaas.

Nasiib darro, Aye-aye wuxuu halis ugu jiraa dabar-go', maaddaama deegaankiisii kaymaha si weyn loo jaray. Waxaa kale oo loo ugaarsadaa sababo la xiriira aaminsanaanta khuraafaadka oo sheegaya inuu yahay astaan dhimasho iyo nasiib darro.

Noocan ayaa mar loo haystay inuu dabar-go'ay, balse dib ayaa loo helay sannadkii 1957. Maanta waxaa jira sharciyo gaar ah oo loo dejiyay ilaalintiisa.

Daanyeerka Proboscis

Daanyeerka Proboscis waa mid ka mid ah daanyeerrada ugu yaabka badan dunida, mana aha oo keliya sankiisa weyn oo gaari kara ilaa 17 sentimitir (7 inji). Waxaa kale oo uu leeyahay dhogor gaar ah; madaxiisu waa casaan-bunni, jirkiisuna waa bunni, halka lugihiisuna ay yihiin cawl.

Daanyeerka Proboscis sidoo kale waa dabaale aad u wanaagsan, taas oo ay u suurtageliso cagihiisa qayb ahaan xuubaysan sida kuwa shinbiraha biyaha. Xitaa wuxuu awood u leeyahay inuu biyaha kaga baxsado yaxaasyada.

Daanyeerkani malaha ma noqon lahaa martida ugu edebta badan ee casho lagu casuumo, sababtoo ah calooshiisa oo ka kooban qaybo badan ayaa si joogto ah u soo saarta dhawaaqyo marka ay cuntadu ku khamiirayso. Wuxuu sidoo kale si joogto ah u daayaa hawo (dhawaaqyo caloosha ka yimaadda) inta uu dheefshiidka ku jiro.

Daanyeerka labka ah ee Proboscis wuxuu leeyahay san ka weyn kan dheddigga. Inta uu sanka labku sii weynaado, ayay dheddigyadu u arkaan mid soo jiidasho badan. Sanka weyn waxaa loo arkaa calaamad muujinaysa caafimaad iyo xoog, taas oo kordhisa fursadda uu labku ku heli karo lammaane.

Feraanferka

Feraanferku wuxuu leeyahay jir laalaaban iyo ilko waaweyn oo huruud ah, sidaas darteed uma badna inuu ku guuleysto tartanka quruxda.

Laakiin haddii lagu qiimeeyo muuqaalkiisa oo keliya, waxaa la iska indhatirayaa waxyaabo badan oo cajiib ah oo ku saabsan xayawaankan yar.

Tusaale ahaan, xayawaankan aad bay ugu yar tahay inuu ku dhaco kansar, xitaa marka uu gaboobo. Sidoo kale wuxuu noolaan karaa nolol aad uga dheer oo caafimaad badan marka loo eego xayawaannada kale.

Sababta arrintan waxaa ka mid ah garaaca wadnihiisa oo gaabis ah iyo awoodda uu u leeyahay inuu yareeyo heerka dheef-shiidkiisa iyo isticmaalka oksijiinta marka uu la kulmo xaalado adag.

Waxaa kale oo xusid mudan in feraanferkan aanu u baahnayn inuu biyo cabo, maaddaama uu dhammaan biyaha uu u baahan yahay ka helo cuntada uu cuno.

Kalluunka Blobfish

Badanaa wuxuu ku nool yahay meelaha mugdiga ah ee qoto dheer ee badda, oo ku yaalla qiyaastii 600 ilaa 1,200 mitir hoosta dusha sare ee biyaha. Taas macnaheedu waa in si uu ugu noolaado xaaladahaas adag uu leeyahay murqo yar iyo lafo jilicsan.

Tani waxay ka dhigan tahay marka laga soo saaro biyaha, wuu jilcaa oo isku ururaa, wuxuuna lumiyaa qaabkiisii dabiiciga ahaa ee uu lahaa marka uu ku jiro deegaanka badda hoosteeda.

Libaaxa badda ee Goblin

Libaaxa badda ee Goblin waa xayawaan aad dhif u ah, qoyskiisuna wuxuu soo jiray in ka badan 125 milyan oo sano.

Wuxuu leeyahay san dheer iyo daan xoog leh oo kala bixi kara marka uu ugaarsanayo. Inta badan daankiisu wuu xirmaa oo wuxuu qariyaa safafka ilkihiisa aadka u afaysan.

Libaax-badeedka ah waxaa si badan looga helaa xeebaha Japan, inkastoo lagu arkay meelo kala duwan oo dunida ah. Maaddaama uu ku nool yahay biyo aad u qoto dheer oo u dhexeeya 100 ilaa 1,300 mitir, way adag tahay in la arko.

Libaaxa badda ee Goblin waxaa loo tixgeliyaa inuu halis ugu jiro dabar-go'.

Raha guduudka ah

Rahga guduudka ah, ama raha sanka doofaarka leh, wuxuu leeyahay qayb dambe oo jirkiisa ka mid ah oo aad u weyn. Qaybtiisa dambe ee muruqyada badan waxay siisaa awood uu dhulka ugu qodo, halkaas oo uu inta badan noloshiisa ku qaato. Si ka duwan rahyada kale ee badan, wuxuu u baahan yahay lugo xooggan oo uu ku qodo, halkii uu uga isticmaali lahaa boodbood.

Ku noolaanshaha dhulka hoostiisa waxay sidoo kale ka dhigan tahay in rahgani uusan u baahnayn aragti badan—taas awgeed ayuu u leeyahay indho yaryar. Qaabka aan caadiga ahayn ee madaxiisa wuxuu ka caawiyaa inuu cunto ka raadiyo carro qoyan, isagoo raadinaya qudhaanjada.

Rahyada labka ah waxay sidoo kale leeyihiin cod gaar ah oo ay isticmaalaan marka ay ka soo baxaan godadkooda dhulka hoostiisa si ay u soo jiitaan dheddigga.

Inkasta oo noocan la helay sannadkii 2003, tiradiisu way yaraatay, wuxuuna hadda halis ugu jiraa dabar-go'.

Doofaar duurjoog ah

Doofaarka duurjoogga ah (Ngiri) waxaa laga yaabaa inuusan ahayn xayawaanka ugu quruxda badan dunida, laakiin foolashiisa waaweyn ayaa ka ilaaliya ugaarsadayaasha.

Inkasta oo uu leeyahay hubkan, ngirigu ma aha xayawaan dagaal badan, wuxuuna inta badan cunaa cayayaanka iyo miraha.

Xayawaankan wuxuu ku nool yahay dhul-daaqsimeedka furan ee Afrika, waxaana ugaarsada libaaxyada, shabeellada, waraabayaasha iyo dadka.

Waxa yaabka leh ayaa ah inuu ordi karo xawaare gaadhaya 48 kiiloomitir saacaddii (30 mayl saacaddii)—taas oo aad muhiim ugu ah inuu uga baxsado xayawaannada ugaarsada.

Daanyeerka Uakari ee bidaarta leh

Daanyeerka Uakari ee madaxa bidaarta leh wuxuu si dabiici ah u leeyahay weji cas. Daanyeerkan yar wuxuu ku nool yahay kaymaha ku hareeraysan dooxada webiga Amazon, wuxuuna caan ku yahay wejigiisa casaanka ah, madaxiisa bidaarta leh iyo dhogortiisa dheer.

Wejigiisa casaanka ah waa calaamad muujinaysa caafimaad wanaagsan.

Si kastaba ha ahaatee, Uakari-ga madaxa bidaarta leh wuxuu u nugul yahay inuu ku dhaco duumada, taas oo wejigiisa ka dhigi karta mid aad u caddaada oo ka yar soo jiidashada.

Uakari-ga madaxa bidaarta leh waxaa Ururka Caalamiga ah ee Ilaalinta Dabeecadda (IUCN) ku daray liiska noocyada halista ugu jira dabar-go'a, sababo la xiriira jarista kaymaha. Waxaa loo baahan yahay dadaallo dheeraad ah si loo ilaaliyo daanyeerradan xiisaha leh.

Fiidmeerta madaxa dubbaha leh

Fiidmeerta loo yaqaan Hypsignathus waa fiidmeerta ugu weyn qaaradda Afrika, waana fiidmeerta saddexaad ee ugu weyn dunida.

Fiidmeerta labka ah ayaa ka weyn kan dheddigga, wuxuuna leeyahay madax ka weyn. Waxa kale oo uu leeyahay cod aad u yaab leh, kaas oo uu u isticmaalo inuu ku soo jiito dheddigga.

Fiidmeerta madaxa dubbaha leh wuxuu cunaa miraha iyo cayayaanka duqsiyada ah, wuxuuna ku nool yahay dhulka kaymaha roobka ee hoose.

Qoolleyda yaxaaska u ek

Sababtoo ah wuxuu leeyahay qolof qodxo leh oo muuqata, madax fiiqan iyo af u ek mid la xardhay, xayawaankan waa qoolley u eg yaxaas.

Waa qoolleyda biyaha macaan ee ugu weyn ee laga helo Maraykanka, wuxuuna leeyahay daan aad u xoog badan oo uu ku cuno kalluunka iyo naasleyda yaryar. Wuxuu adeegsadaa carrabkiisa si uu ugu soo jiito ugaartiisa.

Inkasta oo uusan ahayn xayawaanka ugu soo jiidashada badan, haddana waa tusaale wanaagsan oo muujinaya la qabsiga iyo isbeddelka horumarka noolaha.

Noocan waxaa loo arkaa inuu halis ku jiro, maaddaama tiradiisu hoos u dhacayso sababo la xiriira luminta deegaanka uu ku nool yahay iyo ugaarsiga.