Ka shaqaynta xero qaxooti – Sida reer Qaza ay internetka uga helaan nolol-maalmeedkooda

Iyada oo uu dagaalku burbur ba'an geystay isla markaana shaqo la'aantu aad u korortay, dad badan oo reer Gaza ah ayaa u jeestay dhaqaalaha dhijitaalka ah si ay nolol ugu helaan.

Qaar badan oo kamid ah, shaqooyinka ay internetka uga qabtaan macaamiil dibadda jooga ayaa noqday fursadaha yar ee ay weli dakhli ku kasban karaan.

"Waxaan dareemayaa inaan ku dhegganahay meel aan ka bixi karin, anigoo ku hafanaya hubanti la'aan," ayay tiri Walaa Volidis, oo ah injineer software Falastiini ah.

"Laakiin qalbigayga gudihiisa waxaan go'aansaday in tani aysan noqon doonin dhammaadka. Si kasta oo xaaladdu u adkaato, waxaan sii wadi doonaa inaan u dagaallamo riyadayda."

Iyada oo dhegaha ku xiratay qalabka codka, indhahana ku haysa shaashadda laptop-keeda, Walaa waxay muuqaal ahaan ula kulantaa macallinkeeda oo jooga Silicon Valley ee gobolka California si ay uga wada hadlaan sirdoonka macmalka ah (AI). Gabadhan 24 jirka ah waxaa ka go'an inay si joogto ah u horumariso xirfadeeda.

Balse ilaalinta xirfadeedu waa qayb yar oo ka mid ah caqabadaha maalin kasta horyaalla. Walaa hadda waxay ku nooshahay teendho ku taalla bartamaha Gaza, iyadoo daryeesha labadeeda waalid ee barakacay iyo afar walaalo oo ka yar.

"Markii dagaalku billowday waxaan waayay wax walba: shaqadaydii, jaamacaddaydii, xitaa qaar ka mid ah ehelkayga. Walaalahay qaarna way dhaawacmeen," ayay ka sheegtay goob wada-shaqayn oo ku taal Deir al-Balah.

Waxay qiratay in caafimaadkeeda maskaxeed uu si weyn u dhaawacmay, balse haddana waxay mudnaanta siisay sidii ay shaqo u heli lahayd.

Walaa waa mid kamid ah kumannaan qof oo reer Gaza ah oo isku dayaya inay mustaqbalkooda ka dhistaan qaybta dhaqaalaha dhijitaalka ah.

"Waxay i siisaa dhiirrigelin aan ku sii socdo," ayay tiri.

"Maalin kasta waxaan leeyahay yool cad: inaan shaqada tago oo aan hawlahayga dhammaystiro. Haddii aad fadhiisato oo aad cabasho keliya ku mashquusho, waxba ma qaban kartid."

Iyadoo Gaza ay burbur ku jirto, inta badan labada milyan ee qof ee halkaas ku nool waxay ku tiirsan yihiin gargaar bani'aadamnimo.

Fursadaha lagu heli karo dakhli wanaagsan aad bay u yar yihiin.

Qaramada Midoobay waxay sheegtay in heerka shaqo la'aanta Gaza uu ka badan yahay 80%, halka uu ahaa ku dhowaad 22% ka hor dagaalka.

"Waxaan hadda ugu yeernaa nolol-badbaado dhijitaal ah," ayay tiri Nicole Hark oo ka tirsan hay'adda samafalka Mareykanka ee Mercy Corps.

"Fikradda waa sahlan tahay. Haddii aad haysato laptop iyo internet shaqaynaya, waad shaqayn kartaa oo dakhli waad heli kartaa.

Waa muhiim in dadka dib loogu celiyo shaqada. Ma rabaan inay weligood ku tiirsanaadaan gargaar."

Ka hor dagaalkii ugu dambeeyay, Gaza waxay lahayd qayb tignoolajiyadeed oo si wanaagsan u kobcaysay.

Dagaalka waxaa sababay weerarkii ay Xamaas hoggaaminaysay ee lagu qaaday Israa'iil bishii Oktoobar 2023.

Sanado badan, Israa'iil iyo Masar waxay xayiraad ku hayeen Gaza sababo amni awgood.

Xuduudaha oo aad loo xaddiday awgood, shaqooyinka fog sida barnaamij-samaynta, naqshadaynta iyo horumarinta software-ka ayaa noqday waddo ay dhalinyaro badan oo reer Gaza ahi kula shaqeeyaan suuqa caalamiga ah.

Hay'adda Gaza Sky Geeks waxaa la aasaasay sannadkii 2012 iyadoo ay taageerayaan Google iyo Mercy Corps. Ujeeddadeedu waxay ahayd inay kobciso shirkadaha bilowga ah ee tignoolajiyada.

Waxay lahayd saddex xarumood oo bixiya tababaro iyo hagid xirfadeed si dadka Gaza ay ula xiriiraan suuqyada caalamiga ah. Laba kamid ah xarumahaas waxaa burburiyey dagaalka.

Mercy Corps waxay hadda taageertaa goobo cusub oo wada-shaqayn ah oo laga furay meelo kala duwan oo Gaza ah.

Goobahaasi waxay isticmaalaan matoorro iyo tamarta cadceedda si ay u helaan koronto iyo internet ka wanaagsan.

Taageeradani waa muhiim maadaama nidaamka korontada ee Gaza uu ku dhowaad gabi ahaanba burburay, halka ku dhowaad 75% shabakadaha isgaarsiinta ay dagaalku waxyeelleeyeen ama baabi'iyeen.

"Wax walba waxaan ka bilaabay meel eber ah," ayuu yiri Tarik Zaeem oo ka shaqeeya goob wada-shaqayn oo ku taal Magaalada Gaza.

Ka hor dagaalka wuxuu ahaa madaxa farsamada ee shirkad maxalli ah. Hadda wuxuu u shaqeeyaa sidii barnaamij-sameeye madax-bannaan.

"Markaan laptop-kayga ku shaqaynayo waxaan illoobaa wax kasta oo dhacay," ayuu yiri.

Kadib wuxuu sameeyay barnaamij loogu talagalay ballansiga timo-jare iyo mid kale oo loogu talagalay adeegga baabuur dhigista oo uu u sameeyay macmiil Sacuudi Carabiya jooga.

Inta badan dakhligiisu wuxuu ku baxaa xaaskiisa iyo saddex carruur ah oo hadda ku nool Masar. Bilowgii dagaalka wuxuu kaydkiisii oo dhan u isticmaalay sidii uu uga saari lahaa Gaza.

Si kastaba ha ahaatee, helitaanka lacagta ayaa weli dhibaato ah. Bangiyo yar oo keliya ayaa dib loo furay, lacag caddaan ahna aad bay u yar tahay.

Dadka Falastiiniyiinta ah waxay sidoo kale la kulmaan caqabado nidaamka bangiyada caalamiga ah, halka dadka Gaza aysan iska diiwaangelin karin inta badan adeegyada lacag bixinta ee internetka.

Qaar waxay lacagta uga helaan qaraabo dibadda jooga, halka qaar kalena ay ku tiirsan yihiin dad dhex-dhexaadiye ah oo lacag badan ka jara marka ay u beddelayaan lacag caddaan ah.

Tarik wuxuu sheegay in mararka qaarkood uu helo oo keliya kala bar lacagtii uu xaqa u lahaa.

"Ma filna nolol wanaagsan, balse waxay daboolaysaa baahiyaha aasaasiga ah," ayuu yiri.

Inkastoo xabbad-joojin uu Maraykanku dhexdhexaadiyey ay weli jirto, haddana weerarro Israa'iil ka fuliso Gaza ayaa ku dhowaad maalin kasta sii socda.

Israa'iil waxay sheegtay in weerarradu ay bartilmaameedsadaan kooxaha hubeysan ee Falastiiniyiinta.

Wasaaradda Caafimaadka Gaza oo ay maamusho Xamaas ayaa sheegtay in tan iyo xabbad-joojintii Oktoobar ay dhinteen ugu yaraan 1,250 qof, oo ay ku jiraan 265 carruur ah. Qaramada Midoobay waxay xogtan u aragtaa mid lagu kalsoonaan karo.

Tarik wuxuu xusuustaa duqeyn ka dhacday bannaanka goobtii uu ka shaqaynayay bishii Juun. Ardayad Falastiini ah oo imtixaan internet ah galaysay ayaa halkaas ku geeriyootay.

Israa'iil waxay sheegtay in bartilmaameedku ahaa xubin ka tirsan Xamaas isla markaana ay dadaal u gashay inay ka fogaato khasaaraha shacabka.

Iyadoo khataruhu weli jiraan, shaqaale kale oo dhanka tignoolajiyada ah oo lagu magacaabo Mahran Bayed ayaa sheegay inuu mar kasta macaamiisha u xaqiijiyo in kooxdiisu ay weli awood u leedahay inay dhamaystirto mashaariicda.

"Haddii aan helno mashruuc soconaya saddex ama afar bilood, waxaan macaamiisha u sheegnaa: 'Shaqada oo dhan internet ayay ku socon doontaa. Haddii nala dilo, shaqadiinna waa la dhammayn doonaa waana idiin soo gudbin doonaa.'"

Mahran wuxuu ku nool yahay teendho isaga, xaaskiisa iyo saddex carruur ah, meel u dhow gurigoodii burburay ee agagaarka isbitaalka Al-Shifa.

"Waan waayay qalabkaygii, gurigaygii iyo xafiiskaygii. Waxaan dareemay in wax walba Gaza ku dhammaadeen."

Hadda wuxuu nolol ka helaa shaqooyinka madax-bannaan ee samaynta barnaamijyada mobilada, mareegaha internetka iyo agabka xayeysiiska.

"Weli waxaan Gaza kala shaqayn karaa kooxo dunida oo dhan jooga iyo dad aanan waligay arag. Taasi waa waxa aan ugu jeclahay tignoolajiyada."

Si kastaba ha ahaatee, caqabado ayaa weli haysta. Shaashadda laptop-kiisa ayaa waxyeelo kasoo gaartay duqeyn darteed, wuxuuna meel kasta u qaataa shaashad dibadda ah.

Dukaamada dayactirka kombiyuutarrada waxay isku dayaan inay qalabka ku hagaajiyaan qaybo laga soo saaray kombiyuutarro kale oo burburay, balse awooddoodu waa xaddidan tahay.

Hay'adda Israa'iil ee COGAT, oo maamusha marinnada xuduudaha Gaza, waxay kombiyuutarrada iyo qaybahooda u aqoonsataa qalab laba ujeeddo leh oo loo adeegsan karo rayid iyo ciidanba, sidaas darteedna soo gelintooda Gaza waa la mamnuucay.

Inkasta oo ay jiraan dhibaatooyin badan, shaqaalaha tignoolajiyada ee Gaza waxay ogyihiin inay weli ka nasiib badan yihiin dad badan oo kale.

Dib ugu noqoshada Deir al-Balah, Walaa waxay taageero ka heshay shirkadda saamaynta bulshada ee TAP, taas oo ku xirtay lataliyeyaal, tababarayaal xirfadeed iyo loo-shaqeeyayaal suurtagal ah.

Dhawaan waxay heshay shaqo waqti-buuxa ah oo ay ka qabato shirkad fadhigeedu yahay Dubai.

Hadda himiladeedu waa inay wanaajiso nolosha walaalaheed yaryar, isla markaana ay walaasheed oo ku dhow 13 jir u hesho fursad loogu qaado dibadda Gaza si caafimaad loogu daweeyo.

Walaasheed waxay qabtaa lymphoedema, oo ah cudur daba-dheeraada oo lugaha si daran u barariya kadib dhaawac soo gaaray.

"Hamigayga ugu horreeya waa inaan qoyskayga u abuuro nolol wanaagsan, walaashayna aan u suurtogeliyo inay ka baxdo Gaza si loo daweeyo," ayay tiri Walaa.

"Intaas waxaa dheer, waxaan naftayda u raadinayaa deeq waxbarasho si aan waxbarashadayda iyo safarkayga ugu sii wato meel ka baxsan Gaza."

Inkasta oo dib-u-soo-kabashada guud ee Gaza ay weli mugdi ku jirto, shaqaalaha tignoolajiyada ee halkaas ku nool waxay muujinayaan in weli ay jirto rajo mustaqbal ifaya oo la gaari karo.