تنش در مقدس‌ترین مکان بیت‌المقدس؛ ملی‌گرایان اسرائیلی قواعد را نادیده می‌گیرند

«تمام سرزمین اسرائیل به فرزندان خدا وعده داده شده است… و این همان جایی است که ما قرار است معبدی تازه بنا کنیم تا همه بشریت بتوانند در آن گرد هم آیند و با هم عبادت کنند.»

اینها سخنان بالقوه تحریک‌کننده موشه فیگلین، سیاستمدار ملی‌گرای راست‌گرای اسرائیلی بود که وقتی از محوطه مسجدالاقصی در بیت المقدس پایین می‌آمد با من صحبت کرد؛ جایی که او همراه با حدود ۲۰ یهودی مذهبی دیگر، پس از دعا و خواندن سرودهای دینی حضور داشت.

موشه فیگلین آشکارا و با صراحت سخن می‌گفت. گویی استدلال او نه بحث‌برانگیز بود و نه محل اختلاف.

اما آنچه او می‌گفت و انجام می‌داد، کاملاً در تضاد با توافقی حساس بود که هدف آن حفظ آرامش در یکی از مقدس‌ترین و در عین حال حساس‌ترین مکان‌های جهان است.

برای موشه فیگلین و افراد همفکر او، موضوع ساده است. آن‌ها می‌خواهند درست در همان جایی که در ۱۴۰۰ سال گذشته یکی از مقدس‌ترین مکان‌های اسلام، یعنی مسجدالاقصی، قرار داشته، معبدی بزرگ و جدید برای یهودیان بسازند.

این محوطه که مسلمانان آن را حرم شریف نیز می‌نامند و یهودیان از آن با عنوان کوه معبد یاد می‌کنند، یکی از شناخته‌شده‌ترین و چشمگیرترین مکان‌های خاورمیانه است.

قبه الصخره با پوشش طلایی خود بر این محوطه ۳۵ جریبی مسلط است و از کیلومترها دورتر دیده می‌شود. از الاقصی در قرآن یاد شده است و مسلمانان معتقدند که حضرت محمد، پیامبر اسلام از این مکان به آسمان عروج کرد. این مکان همچنین به طور انحصاری برای عبادت مسلمانان اختصاص یافته است. اما آیا این وضعیت در شرف تغییر است؟

این مکان همچنین مهم‌ترین محل در یهودیت است. در پایین این محوطه و در کنار دیوار غربی که تکیه‌گاه آن است، یهودیان برای ویرانی معبد یهودی که نزدیک به ۲۰۰۰ سال پیش به دست رومیان در سکوی بالایی تخریب شد، دعا می‌کنند و سوگواری به جا می‌آورند.

بر اساس ترتیباتی که به «وضعیت موجود» معروف است و سابقه‌ای چند دهه‌ای دارد، اداره محوطه مسجدالاقصی به نهادی اسلامی سپرده شده که زیر نظر اردن فعالیت می‌کند و اوقاف نام دارد.

غیرمسلمانان اجازه دارند از مسجد الاقصی بازدید کنند، اما اجازه ندارند در آنجا نماز بخوانند یا مناسک مذهبی انجام دهند. خاخام اعظم اسرائیل و بیشتر خاخام‌های فوق ارتدکس (بنیادگرا) بر پایه احکام فقهی یهود، نمازگزاردن یا عبادت یهودیان در این مکان را ممنوع می‌دانند.

اینها همان عرف‌ها و احکامی هستند که اکنون موشه فیگلین و دیگران آشکارا آنها را نادیده می‌گیرند و نقض می‌کنند.

«مرکز چند دینی»

گزارش‌ها و ادعاهای اخیر مبنی بر اینکه مقام‌های اسرائیلی و آمریکایی برای کنار گذاشتن وضعیت موجود با یکدیگر همکاری می‌کنند، نگرانی گسترده‌ای ایجاد کرده است.

پایگاه خبری «میدل ایست آی» به نقل از چندین منبع گزارش داده است که نهاد تازه‌ای که توسط دولت اسرائیل ایجاد شده، قرار است محوطه مسجدالاقصی را «مرکز میان‌دینی» اعلام کند.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، هنگامی که اخیرا در جلسه‌ای در کنگره درباره این گزارش‌ها مورد پرسش قرار گرفت، گفت «هیچ اطلاعی از آنها ندارد»، هرچند مایک هاکبی، سفیر پر نفوذ آمریکا در اسرائیل، بارها درباره پیوندهای یهودیان با اماکن مقدس در بیت‌المقدس و کرانه غربی اشغالی سخن گفته است.

گزارش‌های دیگری حاکی از آن بود که عبادت گسترده یهودیان در این مکان مجاز خواهد شد و تمام جنبه‌های اداره آن به تدریج به دست اسرائیل سپرده خواهد شد. کشوری که در جنگ خاورمیانه در سال ۱۹۶۷ بیت‌المقدس شرقی، از جمله بخش قدیمی و اماکن مقدس آن، و همچنین بقیه کرانه غربی را از اردن تصرف کرد و بعدا آن را در اقدامی که از سوی بیشتر کشورها به رسمیت شناخته نشده است، ضمیمه خود کرد.

دفتر نخست‌وزیر اسرائیل بارها گفته است که هیچ تغییری در وضعیت موجود ایجاد نشده است.

دکتر مصطفی ابوسوی، معاون رئیس شورای اوقاف اسلامی، هشدار می‌دهد: «این اتفاق نخواهد افتاد.»

او در نقطه‌ای مشرف به بخش قدیمی شهر اذعان می‌کند که کنترل الاقصی موضوعی حساس است که در آن بازیگران اسرائیلی احساس قدرت بیشتری می‌کنند.

او همچنین با توجه به زمینه تاریخی، و تا حدی موجه، نگران است که هرگونه تغییر رسمی در وضعیت موجود به راحتی بتواند به انفجار دیگری از تنش میان یهودیان و مسلمانان منجر شود.

مصطفی ابوسوی، کارشناس شناخته شده فلسطینی در مطالعات اسلامی و تاریخ منطقه، می‌گوید: «صلح، بدون آنکه مسجدالاقصی به حال خود رها شود، عملا به‌معنای باز کردن جعبه پاندورا است. این کار صلح در منطقه را به خطر می‌اندازد و همه را در برابر یکدیگر قرار می‌دهد.»

نگرانی بین‌المللی

اردن، کشورهای خلیج فارس و مصر همگی نسبت به تضعیف اخیر نقش و اختیارات اسلامی در مسجدالاقصی ابراز نگرانی کرده‌اند. دولت بریتانیا نیز تاکید کرده است که «ترتیبات تاریخی موسوم به وضع موجود در اماکن مقدس بیت المقدس باید محترم شمرده شود.»

اما برخی ملی‌گرایان صریح‌اللهجه در اسرائیل احساس می‌کنند که روند تحولات به سود آنها است.

ایتمار بن‌گویر، وزیر امنیت ملی راست افراطی اسرائیل، در ویدیویی که به‌طور گسترده منتشر شد و مربوط به راهپیمایی «روز بیت‌المقدس» در ماه گذشته بود، پس از آنکه گروهی از ملی‌گرایان اسرائیلی را در حالی که پرچم در دست داشتند از شرق شهر، از جمله محله مسلمان‌نشین شهر قدیم، تا محوطه مسجدالاقصی هدایت کرد، شعار داد: «کوه معبد از آن ماست. در دست ماست!»

این عضو بسیار جنجالی دولت ائتلافی بنیامین نتانیاهو، بازدیدکننده‌ای دائمی از محوطه مسجد الاقصی است.

او در این ویدیو سرود می‌خواند و پرچم اسرائیل را به اهتزاز درمی‌آورد. اقدامی که کاملا برخلاف وضعیت موجود است.

اما برای ایتامار بن گویر، که پیش‌تر از مقام وزارت خود برای مجاز کردن دعا و سرودخوانی یهودیان در بخش‌هایی از این محوطه استفاده کرده است، این تنها آغاز افزایش کنترل یهودیان و اسرائیل بر این مکان است.

بیش از ۲۵ سال پیش، در سپتامبر ۲۰۰۰، آریل شارون، سیاستمدار ملی‌گرای راست‌گرای اسرائیلی، کاری را انجام داد که در آن زمان غیرقابل تصور بود. رهبر حزب اپوزیسیون لیکود، همراه با صدها افسر مسلح پلیس اسرائیل، از بخش قدیمی شهر عبور کرد و وارد محوطه الاقصی شد.

این اقدام به طور گسترده حرکتی عامدانه، تحریک‌آمیز و التهاب‌زا تلقی شد و یکی از جرقه‌هایی بود که انتفاضه دوم فلسطینیان را شعله‌ور کرد. در پنج سال بعد از آن، بیش از ۴۰۰۰ نفر در خشونت‌های سراسر اسرائیل، کرانه غربی اشغالی و نوار غزه کشته شدند.

تصور سناریویی که در آن فشارهای امروز برای ایجاد تغییرات بنیادین در اداره و مالکیت حساس‌ترین قطعه زمین از نظر سیاسی در جهان به نتیجه‌ای به همان اندازه فاجعه‌بار منجر شود، چندان دشوار نیست.