نتیجه یکی از بلندپروازانه‌ترین تلاش‌های جهان برای افزایش زاد و ولد چه بود؟

باربارا الک روی نیمکتی در پارکی در محوطه سرسبز دانشگاه دبرسن، شهری در شرق مجارستان، نشسته است و با اضطراب ایمیلش را بررسی می‌کند. او و همسرش، لوی، منتظرند بدانند آیا باربارا پس از سومین درمان ناباروری با لقاح آزمایشگاهی که ده روز پیش انجام شد، باردار شده است یا نه.

باربارا به بخش «زنان جهان» بی‌بی‌سی می‌گوید: «اگر نتیجه نگرفته باشد، بی‌تردید ضربه سختی می‌خورم.»

نگرانی او فقط به ناراحتی از بچه‌دار نشدن محدود نمی‌شود. اگر باربارا نتواند باردار شود، او و لوی ممکن است ناچار شوند بدهی سنگینی را هم بازپرداخت کنند.

باربارا که مددکار اجتماعی است و لوی که آشپز است، مانند بسیاری دیگر از زوج‌های جوان مجارستانی، وقتی متعهد شدند دو فرزند داشته باشند، واجد شرایط دریافت ده‌ها هزار دلار وام بدون بهره و کمک‌های دولتی شدند.

اما وقتی فهمیدند نمی‌توانند به‌طور طبیعی بچه‌دار شوند، ماجرا پیچیده شد. اگر تا نوامبر نتوانند ثابت کنند که در انتظار فرزند هستند، باید وام‌ها را همراه با جریمه بازپرداخت کنند، مبلغی که تقریبا نیمی از درآمدشان را می‌بلعد.

مجارستان در ۱۶ سال گذشته، در دوران دولت ویکتور اوربان، نخست‌وزیر پیشین، شماری از بلندپروازانه‌ترین و سخاوتمندانه‌ترین سیاست‌های تشویق فرزندآوری در جهان را اجرا کرده است؛ سیاست‌هایی که با هدف افزایش نرخ زاد و ولد طراحی شده‌اند.

در چارچوب این سیاست‌ها، زوج‌ها می‌توانستند وام‌هایی دریافت کنند که شرایط بازپرداخت آن‌ها با افزایش تعداد فرزندان بهتر می‌شد. با تولد فرزند سوم، کل وام بخشوده می‌شد.

مجارستان بین ۴ تا ۵ درصد تولید ناخالص داخلی خود، یعنی نزدیک به ۱۶ میلیارد دلار، را به این برنامه‌ها اختصاص داده است. این رقم تقریبا با میزانی برابری می‌کند که ناتو به کشورهای عضو توصیه می‌کند برای امور دفاعی هزینه کنند. همه این اقدامات با کارزار تبلیغاتی گسترده‌ای همراه بوده است که مجارستان را کشوری «دوستدار خانواده» معرفی می‌کند.

ماته و آگی گوروندی پدر و مادر پنج فرزند زیر ۱۰ سال هستند. آن‌ها از مزایای سخاوتمندانه زایمان و کمک‌های مالی استفاده کردند تا خانه‌شان را بازسازی کنند و خودرویی بزرگ‌تر بخرند.

ماته که به‌طور مستقل در حوزه توسعه کسب‌وکار فعالیت می‌کند، از تخفیف‌های مالیاتی بهره‌مند می‌شود که با تولد هر فرزند افزایش می‌یابد. آگی هم چون مادر بیش از دو فرزند است، اگر دوباره سر کار برود، هیچ مالیات بر درآمدی پرداخت نخواهد کرد.

ماته می‌گوید: «احساس می‌کنیم این مزایا بر تصمیم ما برای بچه‌دار شدن اثر گذاشت، چون فضای مثبتی برای خانواده‌ها ایجاد کرد.»

او می‌گوید در شهرک مرفه‌نشین محل زندگی‌شان در نزدیکی بوداپست، شمار خانواده‌هایی که چهار یا پنج فرزند دارند به‌طور محسوسی بیشتر شده است.

کاهش نرخ زاد و ولد

نرخ زاد و ولد در مجارستان مدتی روندی افزایشی داشت و از ۱/۲۵ در سال ۲۰۱۰ به ۱/۶۱ در سال ۲۰۲۰ رسید. برخی، به‌ویژه شماری از محافظه‌کاران آمریکایی که از حضور فعال‌تر دولت در حمایت از خانواده دفاع می‌کنند، این افزایش را موفقیتی بزرگ می‌دانستند.

اما در سه سال گذشته، نرخ زاد و ولد به ۱/۳۱ رسیده است، رقمی که فقط اندکی بالاتر از سطحی است که این برنامه از آن آغاز شد.

اوا فودور، یکی از مدیران موسسه دموکراسی دانشگاه اروپای مرکزی، می‌گوید: «به نظر می‌رسد این سیاست‌ها تا مدتی اثرگذار بوده‌اند، همان‌طور که معمولا درباره بیشتر برنامه‌های تشویق فرزندآوری دیده می‌شود.»

او معتقد است مشوق‌های مالی باعث شد برخی افراد که به هر حال قصد بچه‌دار شدن داشتند، این تصمیم را زودتر عملی کنند. او می‌گوید: «به همین دلیل نرخ زاد و ولد یکی دو سال افزایش یافت و بعد دوباره شروع به کاهش کرد.»

به گفته تیموتی پی. کارنی، پژوهشگر ارشد موسسه امریکن اینترپرایز و نویسنده چندین کتاب درباره کاهش نرخ زاد و ولد، بزرگ‌ترین موفقیت اوربان این بود که خانواده را به محور بحث‌های سیاسی تبدیل کرد.

اما آقای کارنی می‌افزاید: «بخشی از مشکل این است که تاثیر مشوق‌های مالی را بیش از اندازه برآورد می‌کنیم. اوربان به موفقیتی محدود دست یافت، اما هزینه‌ها و خطرهای سیاست‌های حمایتی از خانواده را هم نشان داد.»

مجارستان تنها کشوری نیست که برای افزایش نرخ زاد و ولد خود به سیاست‌های مالی و اجتماعی روی آورده است.

در سال ۲۰۰۸، نرخ زاد و ولد کره جنوبی ۱/۱۹ بود که یکی از پایین‌ترین نرخ‌ها در جهان به شمار می‌رفت. از آن زمان، این کشور حدود ۲۹۰ میلیارد دلار برای تشویق مردم به داشتن فرزندان بیشتر هزینه کرده است. والدین هنگام تولد فرزند، افزون بر مزایای ماهانه سخاوتمندانه برای هر کودک، «کمک‌هزینه تولد» بین ۲۷ هزار تا ۴۰ هزار دلار دریافت می‌کنند. آن‌ها همچنین برای کمک به پرداخت هزینه مراقبت خصوصی از کودک، کوپن دریافت می‌کنند.

با وجود این، نرخ باروری کل کره جنوبی در این مدت کاهش یافت و در سال ۲۰۲۵ به ۰/۸ رسید.

برخی می‌گویند افزایش و سپس کاهش زاد و ولد در مجارستان چندان به سیاست‌های این کشور مربوط نبود و بیشتر بازتاب روندی گسترده‌تر در اروپا بود. برای نمونه، جمهوری چک برنامه‌هایی به این گستردگی برای تشویق فرزندآوری اجرا نکرد، اما زاد و ولد در آن کشور هم روندی مشابه داشت: ابتدا افزایش یافت و سپس کاهش پیدا کرد.

محاسبات نادرست

باربارا و لوی ۹ سال پیش، زمانی که کمی بیش از ۲۰ سال داشتند، در فضای آنلاین با هم آشنا شدند و یک سال بعد ازدواج کردند. آن‌ها می‌دانستند که دو فرزند می‌خواهند و در سال ۲۰۲۰ برای دریافت وام ۱۰ میلیون فورینتی ویژه والدین آینده، معادل ۳۳ هزار دلار، درخواست دادند. وقتی برای بارداری طبیعی با مشکل روبه‌رو شدند، به یک کلینیک دولتی لقاح آزمایشگاهی ارجاع داده شدند که با محل زندگی‌شان یک ساعت و نیم فاصله داشت.

برای معاف شدن از جریمه‌ها در صورت باردار نشدن، باربارا باید ثابت کند که برای باردار شدن از هیچ تلاشی فروگذار نکرده است. او باید دست‌کم چهار دوره درمان را پشت سر گذاشته باشد، اما تاکنون فقط سه دوره درمان را کامل کرده است. شب پیش از ارائه مدارکش، همه اسنادی را که جمع کرده بود آماده کرد: چند پوشه حاوی مدارک پزشکی و مالی که همگی نشان می‌دادند او برای بچه‌دار شدن تلاش کرده است.

آنتونیا میشکولتسی، زن جوان دیگری که از برخی وام‌های پیشنهادی استفاده کرده بود، معتقد است سیاست‌های حمایت از خانواده پول را در جای درستی هزینه نکرد. او می‌گوید در مورد خودش، این وام‌ها باعث نشد به داشتن فرزندان بیشتر فکر کند.

آنتونیا می‌گوید برای او مهم بود فقط وام‌هایی را بگیرد که او را به داشتن تعداد مشخصی فرزند متعهد نکنند.

این مادر ۲۹ ساله ساکن بوداپست معتقد است نظام درمانی در دوران دولت اوربان وضعیت بسیار نامناسبی داشت و او ترجیح می‌داد بودجه عمومی به جای این وام‌ها، صرف بهبود خدمات عمومی می‌شد.

او می‌گوید در شبکه‌های اجتماعی ویدیوهایی از مادران باردار دیده است با عنوان «در کیف بیمارستانم چه می‌گذارم». به گفته او، دیدن اینکه از آن‌ها خواسته می‌شود دستمال توالت و مواد ضدعفونی‌کننده خودشان را همراه ببرند، وحشت‌زده‌اش کرده است.

او می‌گوید: «فکر نمی‌کنم نیازی به وعده‌های بزرگ باشد. کافی است همین مسائل پایه‌ای درست شود تا تمایل به بچه‌دار شدن هم بیشتر شود.»

آنتونیا در نهایت تصمیم گرفت در یک بیمارستان خصوصی زایمان کند.

پس از صبحی پراضطراب در کلینیک، باربارا و لوی با خبری بسیار تلخ روبه‌رو می‌شوند: انتقال جنین موفقیت‌آمیز نبوده است. این خبر فقط به معنای آن نیست که آن‌ها صاحب فرزند نمی‌شوند، بلکه ممکن است قسط‌های ماهانه بدهی‌شان هم چهار برابر شود.

آن‌ها تنها زوج‌هایی نیستند که در چنین وضعیتی قرار گرفته‌اند. بانک ملی مجارستان برآورد می‌کند ۲۵ هزار زوج، یعنی یک‌ پنجم زوج‌هایی که بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۱ وام گرفته‌اند، صاحب فرزند نشده‌اند و امسال باید مبلغی اضافه را به‌عنوان جریمه پرداخت کنند.

دولت جدید مجارستان که از آوریل روی کار آمده، به‌تازگی اعلام کرده است مهلت زوج‌ها برای بچه‌دار شدن را تمدید می‌کند و برای کسانی که به تعهد خود برای داشتن فرزند عمل نکرده‌اند، راه‌حلی خواهد یافت.

یکی از تصمیم‌های دشوار پیش روی دولت این است که آیا این مشوق‌ها را ادامه دهد یا نه. این سیاست‌ها محبوب بوده‌اند و به گفته آنتونیا، حذف آن‌ها می‌تواند «واکنش منفی بسیار گسترده‌ای در جامعه» به همراه داشته باشد، چون «مردم از قبل برنامه‌هایشان را بر اساس آن‌ها چیده‌اند».

سیاست‌های دوستدار خانواده در مجارستان، که یکی از پایه‌های اصلی دولت اوربان بود، اکنون با آینده‌ای نامعلوم روبه‌رو است.