«روزهای امن به پایان رسیده است»؛ طرح جدید آمریکا برای دفاع از پایگاه‌های هوایی‌اش چیست؟

در نخستین روزهای جنگ با ایران، نظامیان آمریکایی مستقر در یکی از پایگاه‌های هوایی ایالات متحده در خاورمیانه، با شنیدن هشدار موشکی به سوی پناهگاه می‌دویدند که ناگهان موشکی به آشیانه نزدیک یکی از پناهگاه‌ها اصابت کرد و هواپیمای داخل آن آتش گرفت. پناهگاه در برابر انفجار مقاوم بود، اما درهایش آسیب‌ دید و نیروهای داخل آن گرفتار ماندند.

این روایت ژنرال کنت ویلسباخ، رئیس ستاد نیروی هوایی آمریکا، از حمله ایران به یکی از پایگاه‌های مورد استفاده نیروهای آمریکایی است. به گفته او یکی از نیروها تلاش کرد با دیلم در را باز کند، اما چند لحظه بعد صندلی‌پران هواپیمای آتش‌گرفته عمل کرد و قطعات شیشه و فلز به اطراف پرتاب شد. سرانجام در باز شد و افراد گرفتار بیرون آمدند و به سوی محلی امن دویدند.

ژنرال ویلسباخ این ماجرا را روز ۱۴ سپتامبر، هنگام اعلام طرح تازه دفاع از پایگاه‌های هوایی آمریکا در خارج از این کشور، تعریف کرد. او در آن سخنرانی از پایان یک دوران سخن گفت: «نیروی هوایی و فضایی آمریکا دهه‌ها اغلب در حاشیه‌ای امن عملیات می‌کرد، آن روزها به پایان رسیده است.»

بر اساس طرح جدید، که گزارش‌های آن از مدتی پیش در رسانه‌ها منتشر شده بود، نیروی هوایی آمریکا رسته‌ای تخصصی برای دفاع از پایگاه‌ها ایجاد می‌کند و مجموعه‌ای از تجهیزات را در قالب آنچه «سامانه تسلیحاتی دفاع نقطه‌ای» می‌نامد، به کار خواهد گرفت.

حملات موشکی و پهپادی ایران به پایگاه‌های مورد استفاده آمریکا، پرسشی قدیمی را با فوریت و جدیت بیشتری پیش روی فرماندهان نیروی هوایی گذاشته است: چگونه می‌توان پایگاه‌های هوایی را در زمان حمله حفظ کرد و همچنان عملیاتی نگه داشت؟

حملات ایران چه تاثیری داشت؟

گزارش بازرس کل پنتاگون که در ماه سپتامبر منتشر شد، می‌گوید حملات ایران به صدها ساختمان و سازه در پایگاه‌های آمریکا واقع در هشت کشور خاورمیانه آسیب زده یا آن‌ها را تخریب کرده است.

هم‌زمان، شبکه سی‌بی‌اس، شریک خبری بی‌بی‌سی در آمریکا، عکس‌هایی را منتشر کرد که نظامیان آمریکایی از خسارت‌ها در عربستان و کویت در اختیارش گذاشته بودند: هواپیمای راداری ئی-۳ با بدنه‌ای ازهم‌گسسته در پایگاه شاهزاده سلطان، و ساختمان‌ها و تجهیزات تخریب‌شده در دو پایگاه کویت.

به گزارش سی‌بی‌اس، در حمله ایران به پایگاه موفق سلطی در اردن نیز یک هواپیمای تهاجمی ای‌ـ۱۰ یک بال خود را از دست داد و حدود هشت جنگنده اف‌ـ۱۵ آسیب جزئی دیدند. خبرگزاری رویترز به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داد که نیروهای ایالات متحده برای مقابله با این حمله، حدود ۳۰ موشک رهگیر پاتریوت شلیک کردند.

فشار حملات را می‌توان در آمار عملیاتی نیروی هوایی آمریکا نیز مشاهده کرد. ژنرال ویلسباخ در سخنرانی اخیر خود گفت نظامیان آمریکایی در طول ۳۸ روز عملیات رزمی، ۱۲۰۰ بار در وضعیت «هشدار قرمز» قرار گرفتند و ۴۸ مورد تعمیر در فرودگاه‌های نظامی انجام شد.

جاستین برانک، پژوهشگر «موسسه سلطنتی خدمات متحد»، اندیشکده دفاعی و امنیتی بریتانیایی، به بی‌بی‌سی فارسی گفت که خطر حمله موشکی و پهپادی به پایگاه‌های هوایی مدت‌هاست در برنامه‌ریزی‌های آمریکا مطرح بوده است. با این حال، به گفته او، خسارت حملات ایران به زیرساخت پایگاه‌ها و هواپیماهای روی زمین «ظاهرا به شکل قابل توجهی فراتر از انتظار بوده است»؛ تجربه‌ای که به نظر می‌آید نیروی هوایی آمریکا را به ایجاد توان دفاعی اختصاصی برای پایگاه‌هایش سوق داده است.

چرا رهگیری حملات، پایگاه را ایمن نمی‌کند؟

آمریکا و متحدانش شمار زیادی از موشک‌ها و پهپادهای ایران را رهگیری کرده‌اند. اما یک پایگاه هوایی شامل مجموعه‌ای گسترده از باند پرواز، آشیانه، مخزن سوخت، رادار، انبار مهمات و هواپیماهای روی زمین است. برخورد به چند نقطه حساس می‌تواند پروازهای بعدی را مختل کند، حتی اگر بیشتر سلاح‌های مهاجم رهگیری شده باشند. حمله هم‌زمان با چند نوع سلاح نیز تصمیم‌گیری درباره اینکه کدام تهدید باید زودتر دفع شود و از کدام بخش پایگاه باید بیشتر محافظت کرد، دشوار می‌کند.

سامانه‌های دفاعی برای مقابله با تهدیدهای یکسان ساخته نشده‌اند. تاد برای رهگیری موشک‌های بالستیک در ارتفاع بالا به کار می‌رود و پاتریوت بخشی دیگر از دفاع در برابر تهدیدهای موشکی و هوایی است. پهپادی کوچک که در ارتفاع پایین پرواز می‌کند، مسئله متفاوتی برای نیروهای مدافع ایجاد می‌کند. بررسی تصاویر پایگاه‌های هدف قرارگرفته نشان می‌دهد که تجهیزات دفاعی نیز از آسیب در امان نمانده‌اند.

پاتریتسیا بازیلچیک، پژوهشگر پروژه دفاع موشکی در «مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی»، در پاسخ به پرسش بی‌بی‌سی فارسی درباره میزان آسیب‌پذیری پایگاه‌های آمریکا، به رادار تی‌پی‌وای‌ـ۲، بخشی از سامانه دفاع موشکی تاد، اشاره می‌کند که در حمله یک پهپاد ایرانی آسیب دیده است.

خانم بازیلچیک می‌گوید: «تجهیزات دفاعی در برابر موشک‌های بالستیک، خودشان هم باید در برابر پهپادهایی که در ارتفاع پایین پرواز می‌کنند محافظت شوند.» به گفته او، ساخت یک رادار تی‌پی‌وای‌ـ۲ حدود ۳۰ ماه طول می‌کشد و «از دست دادن آن تنها از دست دادن یک رادار نیست؛ بلکه به این معناست که یک آتشبار تاد کمتر برای مستقر شدن در جایی دیگر از جهان در دسترس است.»

به گفته این پژوهشگر، منابع دفاع هوایی و موشکی «محدودند، جایگزین کردنشان دشوار است و برای تاب آوردن در برابر حمله اهمیت حیاتی دارند». او می‌افزاید مهاجمان به این موضوع پی برده‌اند و خود سامانه‌های دفاعی را در آغاز حملاتشان هدف قرار می‌دهند. از این دیدگاه، دفاع از پایگاه باید رادارها و آتشبارهای محافظ پایگاه را نیز دربرگیرد.

محدودیت مهم دیگر به ذخیره رهگیرها مربوط می‌شود. تحلیل مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا می‌گوید جنگ با ایران ذخایر موشک‌های پاتریوت و تاد را کاهش داده است و برای مقابله با موشک بالستیک، جایگزین آماده‌ای با توان مشابه آن‌ها وجود ندارد.

در کنار این محدودیت‌ها، مسئولیت دفاع از پایگاه‌ها نیز میان نیروهای مختلف تقسیم شده است. سامانه‌های اصلی دفاع موشکی زمینی آمریکا، از جمله تاد و پاتریوت، در اختیار نیروی زمینی هستند و پایگاه‌های خارج از آمریکا ممکن است به تجهیزات نیروی دریایی یا کشور میزبان نیز متکی باشند.

جاستین برانک می‌گوید مزیت احتمالی ایجاد یک نیروی اختصاصی برای دفاع از پایگاه‌ها این است که «روی کاغذ برنامه‌ریزان نیروی هوایی می‌توانند خودشان تصمیم بگیرند چه تجهیزات دفاعی، چه زمانی و در کدام پایگاه مستقر شود»؛ تصمیمی که اکنون به نیروی زمینی یا دریایی آمریکا وابسته است.

بیشتر بخوانید:آیا جنگ ایران انبار موشک‌های رهگیر آمریکا را خالی کرده است؟

طرح تازه آمریکا برای دفاع از پایگاه‌ها چیست؟

ژنرال کنت ویلسباخ، رئیس ستاد نیروی هوایی آمریکا، در سخنرانی ۱۴ سپتامبر دو اقدام را به طور مشخص اعلام کرد: ایجاد آنچه او «سامانه تسلیحاتی دفاع نقطه‌ای» نامید و تشکیل رسته‌ای شغلی برای نیروهایی که از پایگاه‌ها دفاع می‌کنند. به گفته او، این سامانه قرار است ابزارهای انهدامی و غیرانهدامی را کنار هم به کار گیرد و رسته جدید ظرف دو سال عملیاتی خواهد شد. اما رئیس ستاد نیروی هوایی آمریکا توضیح نداد که چه تجهیزاتی در سامانه نهایی به کار خواهد رفت.

منظور از «نقطه‌ای» دفاع نزدیک و متمرکز از یک پایگاه و تجهیزات حساس آن است؛ از هواپیماهای روی زمین و تجهیزات آن گرفته تا نیروهای مستقر در آن. نیروی هوایی آمریکا در گزارشی به کنگره گفته است که تجهیزات دفاعی تازه‌اش باید به شبکه دفاع چندلایه نیروهای مسلح اضافه شوند؛ شبکه‌ای که همچنان به سامانه‌های دفاع هوایی و موشکی دیگر نیاز خواهد داشت.

این طرح با سخنرانی ژنرال ویلسباخ آغاز نشده است. نیروی هوایی آمریکا در آوریل ۲۰۲۵ راهنمایی درباره دفاع نقطه‌ای پایگاه‌ها منتشر کرد و در اکتبر همان سال پایگاه گرند فورکس در داکوتای شمالی را برای هدایت یک مرکز آزمایش دفاع نقطه‌ای برگزید. در آنجا، روش‌های شناسایی و مقابله با پهپادهای کوچک در تمرین‌های عملی بررسی می‌شود. فرماندهان نیروی هوایی در ژوئن ۲۰۲۶ نیز تصمیم گرفتند در شماری از پایگاه‌ها یگان‌های دفاع نقطه‌ای تشکیل دهند. این یگان‌ها در آغاز از نیروهایی با تخصص‌های مختلف تشکیل خواهند شد، تا رسته اختصاصی آماده خدمت شود.

نیروی هوایی آمریکا همچنین در حال بررسی استفاده از توپ‌های ضدهوایی قابل انتقال برای حفاظت از پایگاه‌هاست. این نیرو در فراخوانی که در سپتامبر منتشر کرد، از شرکت‌ها خواست پیشنهادهایی برای مقابله با پهپادها و موشک‌های کروز با سرعت پایین‌تر از صوت ارائه دهند. مهمات مقرون به صرفه، شناسایی هدف در شرایط مختلف آب‌وهوایی و مقابله با حملات پرتعداد نیز از ویژگی‌های مورد نظر نیروی هوایی آمریکا است.

ژنرال ویلسباخ از ابزارهای «غیر جنبشی» نیز نام برد، اما مصداقی برای آن‌ها مشخص نکرد. اخلال در ارتباط الکترونیک یا هدایت پهپادها می‌تواند نمونه‌ای از چنین دفاعی باشد. به نوشته وب‌سایت تخصصی «وار زون»، نیروی هوایی آمریکا استفاده از سلاح‌های لیزری را نیز برای دفاع از پایگاه‌هایش بررسی می‌کند.

نیروی هوایی آمریکا در بودجه پیشنهادی سال مالی ۲۰۲۷ حدود ۱/۴ میلیارد دلار برای بخش دفاع موشکی برنامه «سامانه‌های دفاع هوایی پایگاه‌ها» درخواست کرده است.

آیا تجهیزات اختصاصی تفاوتی ایجاد می‌کند؟

جاستین برانک، پژوهشگر اندیشکده دفاعی و امنیتی «روسی» در بریتانیا، می‌گوید پاسخ به این سوال «کاملا به نحوه سازمان‌دهی و تجهیز» نیروی تازه بستگی دارد.

به گفته او، وقتی دفاع از پایگاه‌ها در اختیار خود نیروی هوایی باشد، برنامه‌ریزان این نیرو می‌توانند درباره نوع تجهیزات و زمان و محل استقرارشان تصمیم بگیرند و شاید هماهنگ کردن تجهیزات متعلق به نیروی هوایی با اطلاعاتی که نیروهای آمریکایی از تهدیدهای هوایی به اشتراک می‌گذارند نیز آسان‌تر باشد.

با این حال، آقای برانک یادآوری می‌کند که «آتشبارهای پاتریوت نیروی زمینی هم در جنگ با ایران به خوبی با تصویر مشترک نیروها از تهدیدهای هوایی هماهنگ شده بودند». به همین دلیل، از نظر او، صرف واگذاری تجهیزات دفاعی به نیروی هوایی لزوما به معنای موثرتر بودن طرح تازه نخواهد بود.

پاتریتسیا بازیلچیک، پژوهشگر مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، بر این جنبه تاکید می‌کند که حتی اگر شمار بیشتری از موشک‌ها و پهپادها رهگیری شوند، پایگاه باید بتواند زیر حمله به کار خود ادامه دهد.

او به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «هیچ راه حل معجزه‌آسایی وجود ندارد» و افزود به باور او، دفاع از پایگاه‌ها باید هم شامل سامانه‌های مقابله با حمله باشد و هم اقداماتی مانند مقاوم‌سازی تاسیسات، استقرار اهداف فریبنده و گمراه‌کردن مهاجم.

این نگرانی حتی به پایگاه‌های آمریکا در خاک خود این کشور هم رسیده است. خانم بازیلچیک به بارکسدیل در ایالت لوئیزیانا اشاره می‌کند؛ پایگاهی که میزبان بمب‌افکن‌های بی‌ـ۵۲ است. نیروی هوایی آمریکا می‌گوید در مارس ۲۰۲۶ پهپادهای بدون مجوز چندین بار وارد حریم بارکسدیل شدند. پس از نخستین مورد، به نیروهای پایگاه دستور داده شد موقتا در محل امن بمانند. به گفته نیروی هوایی، فعالیت پایگاه متوقف نشد و تحقیق درباره این پروازها ادامه دارد.

پاتریتسیا بازیلچیک همچنین به عملیات «تار عنکبوت» اوکراین در ژوئن ۲۰۲۵ اشاره می‌کند. در این عملیات، پهپادها مخفیانه به عمق خاک روسیه منتقل شدند و از نزدیکی پایگاه‌های هوایی، بمب‌افکن‌های مستقر در آن‌ها را هدف گرفتند. او این سوال را مطرح می‌کند که «اگر اوکراین توانست چنین کاری را علیه بمب‌افکن‌های روسیه انجام دهد، چه چیزی مانع می‌شود دشمنان ما [آمریکا] هم علیه ما دست به چنین تلاشی بزنند؟»

پایگاه‌های آمریکا در دیگر نقاط جهان چقدر آسیب‌پذیرند؟

تجربه حملات ایران این پرسش را به میان آورده که پایگاه‌های آمریکا در نقاط دیگر جهان تا چه حد آسیب‌پذیرند.

موسسه پژوهشی رند در بررسی تهدید چین برای پایگاه‌های آمریکا در آسیا، توجه را به باندهای پرواز جلب می‌کند. چین موشک‌های بالستیک و کروزی دارد که به صورت بالقوه قادر به هدف‌ گرفتن پایگاه‌های آمریکا در ژاپن و گوام هستند.

بر اساس ارزیابی اندیشکده رند، حمله به باندهای پرواز می‌تواند پرواز جنگنده‌های آمریکایی را برای روزها مختل کند، حتی اگر هواپیماهای روی زمین مستقیما هدف حمله قرار نگیرند. به این ترتیب، در یک رویارویی احتمالی با چین، پرسش فقط این نیست که چه تعداد هواپیما از حمله جان سالم به در می‌برند، بلکه این مسئله هم مطرح است که آیا باندی برای پرواز آن‌ها باقی می‌ماند.

پژوهش اندیشکده استیمسون نیز نشان می‌دهد که چرا مقابله با تهدید پایگاه‌ها به رهگیری موشک‌ها محدود نمی‌شود. در شبیه‌سازی پژوهشگران، حملات پیاپی به باندها و مسیرهای حرکت هواپیما می‌تواند پرواز از پایگاه‌های آمریکا در ژاپن و گوام را در روزهای آغاز جنگ مختل کند. آن‌ها به ویژه درباره هواپیماهای سوخت‌رسان هشدار می‌دهند: این هواپیماهای بزرگ برای پرواز به باند سالم‌تری نیاز دارند و بدون آن‌ها، جنگنده‌ها برای رسیدن به ماموریت‌های دوردست و بازگشت با محدودیت روبه‌رو می‌شوند.

مسئله دیگر، شمار محل‌هایی است که هواپیماها می‌توانند به آن‌ها منتقل شوند و میزان حفاظت از آن‌ها روی زمین است. پژوهشگران اندیشکده هادسن با بررسی فرودگاه‌های نظامی نزدیک به تنگه تایوان می‌گویند چین از اوایل دهه ۲۰۱۰ شمار پناهگاه‌های هواپیما و ظرفیت باندهای خود را به طور چشمگیری افزایش داده است، در حالی که توسعه مشابه در پایگاه‌های آمریکا در همان محدوده بسیار محدودتر بوده است. نتیجه‌گیری آن‌ها این است که تمرکز هواپیماها در شمار کمتری از فرودگاه‌های کم‌حفاظت، هدف‌گرفتن نیروی هوایی آمریکا را آسان‌تر می‌کند. گزارش سال ۲۰۲۵ رند نیز می‌گوید سرمایه‌گذاری آمریکا در حفاظت فیزیکی پایگاه‌ها، از جمله ساخت‌وساز و مقاوم‌سازی، از هزینه‌های دفاع فعال مانند سامانه‌های رهگیری، عقب مانده است.

گوام در غرب اقیانوس آرام نمونه‌ای از دشواری دفاع از پایگاه‌های آمریکا در برابر حملات احتمالی چین است. وزارت دفاع آمریکا قصد دارد سامانه‌های بیشتری برای مقابله با حملات هوایی و موشکی در این جزیره مستقر کند. اما دیوان محاسبات آمریکا در گزارشی در سال ۲۰۲۵ گفت هنوز شمار نیروهای مورد نیاز و زمان استقرارشان به طور کامل مشخص نشده و برنامه تقسیم مسئولیت نگهداری سامانه میان بخش‌های مختلف ارتش نیز نهایی نشده است. بدون این تصمیم‌ها، برنامه‌ریزی برای ساخت محل اسکان نیروها و دیگر امکانات پشتیبانی هم دشوار می‌شود.

طرح دفاع نقطه‌ای نیروی هوایی آمریکا می‌تواند بخشی از این شکاف را، به ویژه در برابر پهپادها و موشک‌های کروز نزدیک پایگاه، پوشش دهد. اما پژوهش‌ها درباره تهدید چین نشان می‌دهد که دفاع از پایگاه‌ها به رهگیری موشک‌ها محدود نمی‌شود: هواپیماها باید روی زمین نیز محافظت شوند، فرودگاه‌های جایگزین در دسترس باشند و باندهای آسیب‌دیده به سرعت تعمیر شوند.

به این ترتیب شاید بتوان گفت پرسش نهایی برای طرح تازه آمریکا این است که پس از موج نخست حمله، نیروی هوایی از کجا و با چه سرعتی می‌تواند دوباره پرواز کند.