چرا شیوع جهانی طاعون ریوی بعید است؟

این وضعیت ممکن است به‌طرز نگران‌کننده‌ای آشنا به نظر برسد. جمعه هفته گذشته، زنی در سیبری پس از آنکه احتمالا در معرض عامل طاعون قرار گرفته بود، بر اثر ذات‌الریه با منشا «نامشخص» جان باخت. رسانه‌های روسیه گزارش داده‌اند که نزدیک به ۲۰۰ نفر در قرنطینه قرار گرفته‌اند. مقام‌ها به‌سرعت تلاش کردند نگرانی‌ها را فروبنشانند، اما گمانه‌زنی و نگرانی در فضای مجازی در حال گسترش است.

این زن ۲۸ ساله، داریا شیپیلووا، در موسسه مبارزه با طاعون در منطقه ایرکوتسک سیبری کار می‌کرد.

گزارش‌های تایید نشده حاکی از آن بود که او یا پس از شکستن یک لوله آزمایش حاوی باکتری طاعون دچار علائمی شبیه ذات‌الریه شد، یا پس از یک سفر میدانی به منطقه بوریاتیا در مرز مغولستان بیمار شد. در این منطقه، طاعون در میان حیوانات وحشی بومی است.

تا این تاریخ، علت مرگ شیپیلووا رسما تائید نشده و بنا بر گزارش‌ها آزمایش‌های آزمایشگاهی در جریان است. اما یک نکته روشن است. کارشناسان می‌گویند بعید است این مورد به شیوعی جهانی منجر شود.

عامل طاعون باکتری «یرسینیا پستیس» است. از نظر بالینی، این بیماری سه شکل دارد: طاعون خیارکی، طاعون ریوی و طاعون سپتی‌سمیک.

طاعون خیارکی رایج‌ترین نوع این بیماری است و از طریق گزش کک‌های آلوده منتقل می‌شود. پس از ورود باکتری به بدن انسان، به غدد لنفاوی می‌رود و در کشاله ران، گردن و زیر بغل باعث ایجاد تورم‌های دردناکی به نام «بوبو» می‌شود. انتقال طاعون خیارکی از انسان به انسان نادر است، اما باکتری می‌تواند وارد خون شود و طاعون سپتی‌سمیک ایجاد کند، یا به ریه‌ها برسد و باعث طاعون ریوی شود.

برخلاف دیگر انواع طاعون، نوع ریوی آن می‌تواند از طریق قطرات ریزی که هنگام سرفه یا عطسه فرد وارد هوا می‌شوند، از انسانی به انسان دیگر منتقل شود. طاعون ریوی نیز معمولا در صورت درمان نشدن به‌موقع مرگبار است و فاصله زمانی میان قرار گرفتن در معرض عامل بیماری و شروع علائم می‌تواند تنها ۲۴ ساعت باشد.

«مرگ سیاه» که بر اثر طاعون خیارکی و ریوی ایجاد شد، در سده چهاردهم میلادی بیش از ۲۵ میلیون نفر را در اروپا کشت و بین یک‌ سوم تا دو سوم جمعیت این قاره را از میان برد. گشوده شدن مسیرهای تجاری جدید و واردات کالاهایی مانند غلات و آرد با کشتی، زمینه گسترش آن را فراهم کرد.

با این حال، شرایط امروزی برای گسترش طاعون بسیار نامساعدتر است.

نخست این‌ که اگرچه نوع ریوی یرسینیا پستیس در صورت درمان نشدن تقریبا همیشه مرگبار است، امروزه می‌توان آن را با آنتی‌بیوتیک‌های ساده و در دسترس درمان کرد.

پیرو اولیارو، استاد بیماری‌های عفونی مرتبط با فقر در دانشگاه آکسفورد، می‌گوید: «ما دو روش درمانی داریم که برای طاعون خیارکی بسیار خوب عمل می‌کنند.»

اولیارو و همکارانش در سال‌ ۲۰۲۵ نخستین کارآزمایی تصادفی و کنترل‌شده برای درمان طاعون خیارکی در ماداگاسکار را منتشر کردند. این پژوهش نشان داد دو آنتی‌بیوتیک، سیپروفلوکساسین خوراکی و آمینوگلیکوزید تزریقی، به‌ ترتیب در ۹۱ و ۹۲ درصد موارد در درمان طاعون خیارکی موثر بودند. حتی در شمار اندکی از موارد که طاعون فرد به نوع ریوی تبدیل شده بود، ۸۵ درصد بیماران با درمان سریع بهبود یافتند و زنده ماندند.

دلیل دیگری که همه‌گیری جهانی طاعون بسیار بعید است این است که برخلاف ویروس کووید-۱۹، طاعون ریوی تنها پس از آغاز علائم می‌تواند منتقل شود. علائم معمولا ظرف ۲۴ ساعت ظاهر می‌شوند و شدید و آشکار هستند. این بدان معناست که موارد جدید را می‌توان به‌ سرعت شناسایی، قرنطینه و درمان کرد، پیش از آن‌ که انتقال بیشتری رخ دهد.

زانیا استاماتاکی، دانشیار ایمنی‌شناسی ویروسی در دانشگاه بیرمنگام، می‌گوید: «این از آن بیماری‌هایی نیست که از چشم ما پنهان بماند، به‌طوری که ببینیم افراد سوار هواپیما می‌شوند، به نقاط مختلف سفر می‌کنند و همه‌ جا عفونت‌های تازه ظاهر می‌شود.»

او می‌گوید خیلی زود و به‌ وضوح مشخص خواهد شد.

بر اساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، گزارش شده است که همه افرادی که با بیمار در تماس بوده‌اند شناسایی شده و تحت نظر هستند و در حال حاضر هیچ‌ یک علائم بیماری ندارند. این اقدام با توصیه‌های بهداشت عمومی مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا هم‌خوان است؛ این مرکز توصیه می‌کند افرادی که در معرض خطر تلقی می‌شوند شناسایی شوند تا بتوان آن‌ها را زیر نظر گرفت، غربالگری و قرنطینه کرد و به آن‌ها آنتی‌بیوتیک داد.

کریستیان لیندمایر، سخنگوی سازمان جهانی بهداشت، روز سه‌شنبه ارزیابی اولیه این سازمان از میزان خطر را اعلام کرد.

او به خبرنگاران گفت خطر برای ایرکوتسک «متوسط تا پایین»، برای کل فدراسیون روسیه «پایین» و برای منطقه اروپایی سازمان جهانی بهداشت «بسیار پایین» است.

به‌طور کلی، انتقال عفونت در محیط آزمایشگاه اتفاقی بسیار نادر است، زیرا معمولا دستورالعمل‌های سخت‌گیرانه‌ای برای جلوگیری از مواجهه تصادفی وجود دارد.

استاماتاکی می‌گوید: «این‌ها آزمایشگاه‌های بسیار تخصصی هستند. لایه‌های متعدد حفاظتی وجود دارد.»

او توضیح می‌دهد که پژوهشگران، برای مثال، تجهیزات کامل حفاظت فردی می‌پوشند. نمونه‌ها نیز فقط در کابینت‌های ایمنی زیستی دستکاری می‌شوند. فشار هوای داخل این کابینت‌های ایمنی منفی است، به این معنا که جریان هوا به سمت داخل و دور از کاربر حرکت می‌کند.

او می‌گوید: «اگر یک لوله بشکند، داخل کابینت می‌شکند و کاربر محافظت می‌شود.»

استاماتاکی توضیح می‌دهد حتی هنگام جابه‌جایی یک لوله نیز آن را داخل یک محفظه محافظ ثانویه قرار می‌دهند. به گفته او، تکنسین‌ها نیز پیش از کار در چنین آزمایشگاه‌هایی آموزش‌های فشرده‌ای می‌بینند.

یکی از دلایل اصلی گسترش بسیار سریع طاعون در سده چهاردهم میلادی، شرایط عموما نامناسب زندگی در آن دوران بود. زباله‌ها و باقی‌مانده‌های مواد غذایی در خیابان‌ها انباشته می‌شدند و محیطی ایده‌آل برای لانه‌سازی موش‌های سیاهی ایجاد می‌کردند که کک‌های ناقل بیماری را حمل می‌کردند. مردم در فاصله بسیار نزدیک از یکدیگر زندگی می‌کردند و بازرگانان ماه‌ها در کشتی‌های شلوغ و تنگ به سر می‌بردند. این شرایط دیگر در بخش بزرگی از جهان وجود ندارد.

با این حال، مهم است تاکید شود که طاعون فقط یک بیماری تاریخی نیست. این بیماری در جمعیت جوندگان در آفریقا، آسیا، آمریکای جنوبی و حتی آمریکا بومی است.

هر سال مواردی از ابتلای انسان نیز ثبت می‌شود. برای مثال، در آمریکا به‌طور متوسط سالانه هفت مورد ابتلای انسان به طاعون گزارش می‌شود. در برخی نقاط جهان نیز گاهی شیوع‌های محلی رخ می‌دهد که در آن‌ها طاعون ریوی از انسان به انسان منتقل می‌شود.

در سال‌ ۲۰۱۷، شیوع طاعون در ماداگاسکار به ۲۴۱۷ مورد ابتلا و ۲۰۹ مورد مرگ منجر شد. با این حال، اولیارو می‌گوید این واقعیت که آن شیوع پایان یافت، خود نشان می‌دهد شیوع‌های طاعون معمولا محدود باقی می‌مانند و اغلب به همه‌گیری جهانی منجر نمی‌شوند.

اما اگرچه بعید است شیوع طاعون واقعا در سراسر جهان گسترش یابد، این به آن معنا نیست که نباید برای درمان و پیشگیری از این بیماری سرمایه‌گذاری کنیم.

اولیارو می‌گوید: «شاید در مقیاس جهانی افراد زیادی را تحت تاثیر قرار ندهد، اما همچنان باعث رنج می‌شود. این بیماری مهمی است و بنابراین نباید فراموش کنیم که طاعون هنوز وجود دارد.»