مرگ مشکوک یک کارمند آزمایشگاه روس؛ طاعون یا شایعه؟

مرگ یک تکنسین آزمایشگاه در روسیه در یک مرکز پژوهشی طاعون در سیبری، نگرانی‌هایی بین‌المللی ایجاد کرده و به گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال نشت آزمایشگاهی این بیماری عفونی نادر دامن زده است.

مقام‌های روسیه در ابتدا مرگ او را به طاعون مرتبط دانستند، اما اکنون این ارتباط را رد می‌کنند؛ آن هم در حالی که رسانه‌های مستقل از قرنطینه‌های محلی گزارش داده‌اند.

پس واقعا چه اتفاقی برای این تکنسین زنافتاد و مردم تا چه اندازه باید نگران باشند؟

چه می‌دانیم؟

داریا شیپیلووای ۲۸ ساله که در موسسه مبارزه با طاعون سیبری و خاور دور کار می‌کرد، اواخر سپتامبر ۲۰۲۶ به بیمارستان منتقل شد. او سه روز بعد در شلخوف، شهری در نزدیکی ایرکوتسک، مرکز این منطقه، جان باخت. گزارش‌ها می‌گویند مرگ او در ۱۰ مهر ۱۴۰۵ (۲ اکتبر ۲۰۲۶) رخ داده است، اما بی‌بی‌سی نتوانسته این تاریخ را تایید کند.

بیمارستان قرنطینه شد، یک کارخانه آلومینیوم محلی استفاده از ماسک را الزامی کرد و یک رویداد عمومی بزرگ در ایرکوتسک لغو شد.

ایگور کوبزف، فرماندار منطقه، گفت مقام ارشد بهداشتی روسیه برای بررسی «یک مورد مشکوک به عفونتی بسیار خطرناک» به ایرکوتسک رفته است و مقام‌ها افرادی را که با شیپیلووا در تماس بوده‌اند زیر نظر دارند. روزنامه ایزوستیا گزارش داد که حدود ۱۹۷ نفر تحت مراقبت پزشکی قرار گرفته‌اند.

همان روز، فرماندار منطقه بوریاتیا گفت این کارمند آزمایشگاه بر اثر طاعون جان باخته است. این اظهارنظر به گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال نشت آزمایشگاهی از موسسه مبارزه با طاعون دامن زد. در همین حال، یک روزنامه‌نگار محلی در گزارشی تاییدنشده مدعی شد که این پژوهشگر پس از شکستن یک لوله آزمایش بیمار شده است.

این روایت چگونه تغییر کرد؟

نهاد روسیه برای نظارت بر حمایت از مصرف‌کنندگان و سلامت عمومی، تلاش کرد از این ادعاها فاصله بگیرد. این نهاد این هفته اعلام کرد که این کارمند آزمایشگاه، که نامش را ذکر نکرد، بر اثر ذات‌الریه با منشا نامشخص جان باخته و آزمایش‌ها «هیچ ریزاندامگان مرتبط با فعالیت حرفه‌ای او» پیدا نکرده‌اند.

پس از انتشار این بیانیه، یک رسانه فدرال طرفدار دولت پنج پست درباره احتمال وجود یک مورد طاعون را حذف کرد. مقام‌های شهر بایکالسک نیز پیامی را که در آن به دلیل احتمال ابتلا به طاعون از مردم خواسته شده بود به شلخوف سفر نکنند، حذف کردند.

اما هم‌زمان با آن‌که به نظر می‌رسید مقام‌ها برای کم‌اهمیت جلوه دادن وضعیت، پیام‌رسانی خود را هماهنگ می‌کنند، وب‌سایت خبری مستقل محلی «مردم بایکال» به نقل از منابع خود گزارش داد که دست‌کم چهار بیمارستان در ایرکوتسک برای سه هفته قرنطینه شده‌اند. این موضوع رسما تایید نشده است.

در همین حال، بخش روسی بی‌بی‌سی دریافته است که موسسه مبارزه با طاعون ایرکوتسک قرار است در اواخر اکتبر ۲۰۲۶ میزبان یک کنفرانس بین‌المللی درباره کنترل طاعون باشد که دانشمندانی از چین، مغولستان و چند کشور سابق اتحاد جماهیر شوروی در آن شرکت خواهند کرد. بی‌بی‌سی برای تایید این‌که آیا این رویداد همچنان برگزار خواهد شد یا نه، با این موسسه تماس گرفته است.

طاعون چیست؟

باکتری طاعون، یرسینیا پستیس، در سده چهاردهم میلادی، زمانی که این بیماری به «مرگ سیاه» معروف بود، تا نیمی از جمعیت اروپا را از بین برد.

این باکتری باعث بیماری در حیوانات می‌شود و در همه قاره‌ها به‌جز اقیانوسیه یافت می‌شود؛ از جمله در میان جوندگانی مانند مارموت‌ها در منطقه بوریاتیا در روسیه.

انسان‌ها می‌توانند از طریق گزش کک، تماس با مایعات بدن یا مواد آلوده، و استنشاق ذرات تنفسی به این بیماری مبتلا شوند.

بر اساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، طاعون ریوی دوره نهفتگی بسیار کوتاهی دارد که گاهی فقط ۲۴ ساعت است و اگر به‌موقع تشخیص داده و درمان نشود، می‌تواند مرگبار باشد.

علائم آن شامل تنگی نفس و سرفه است که اغلب با خلط خونی همراه می‌شود.

اما ایرینا یاکوتنکو، خبرنگار علمی روس، می‌گوید صرف‌نظر از علت مرگ این کارمند آزمایشگاه، خطر شیوع گسترده طاعون اندک است، چون شرایط لازم برای تداوم چنین شیوعی در کشورهای توسعه‌یافته وجود ندارد.

او به بخش روسی بی‌بی‌سی گفت: «آنتی‌بیوتیک‌های معمولی در برابر طاعون به‌خوبی عمل می‌کنند، چون این بیماری اکنون بسیار نادر است و فرصت پیدا نکرده مقاومت گسترده ایجاد کند.»

واکنش بین‌المللی چه بوده است؟

سخنگوی سازمان جهانی بهداشت به رسانه پولیتیکو گفت این سازمان برای ارزیابی وضعیت و پیامدهای احتمالی آن برای سلامت عمومی بین‌المللی با مقام‌های روسیه تماس گرفته است.

به گفته سخنگوی کمیسیون اروپا، کارشناسان مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماری‌ها نیز وضعیت را زیر نظر دارند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، گفت ایالات متحده گزارش‌های مربوط به احتمال وجود یک مورد طاعون در روسیه را «با دقت بسیار زیاد» بررسی می‌کند. او گفت آمریکا آماده کمک به مهار آن است، اما افزود که درباره این موضوع با کرملین گفت‌وگو نکرده است.

مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز اظهارنظری مشابه داشت.

روبیو در یک کنفرانس خبری در ریکیاویک ایسلند گفت: «روسیه را تشویق می‌کنیم شفاف باشد و اطلاعات بیشتری را با جهان به اشتراک بگذارد تا همه ما بتوانیم متناسب با آن واکنش نشان دهیم.»

دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، از پیشنهاد ترامپ برای کمک استقبال کرد.

پسکوف به استیو روزنبرگ، دبیر بخش روسیه بی‌بی‌سی، گفت: «وقتی پیشنهاد کمک مطرح می‌شود، همیشه اتفاق بسیار خوبی است.»

او افزود که در مورد وضعیت ایرکوتسک فقط باید به اطلاعات رسمی اعتماد کرد.

چه ادعاهایی در فضای مجازی مطرح می‌شود؟

گزارش‌های متناقض متعددی، هم در روسیه و هم در سطح بین‌المللی، در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده‌اند.

بی‌بی‌سی دست‌کم پنج حساب اینستاگرامی را شناسایی کرده است که ادعاهای تاییدنشده‌ای درباره دومین قربانی احتمالی منتشر کرده‌اند. این حساب‌ها که در مجموع نزدیک به ۱۶۹ هزار دنبال‌کننده دارند، پیام‌هایی تقریبا یکسان به زبان روسی منتشر کردند و مدعی شدند مردی به نام ویکتور ناکلوننی که همکار داریا شیپیلووا معرفی شده بود، نیز جان باخته است.

منبعی نزدیک به نهاد ناظر بر حمایت از مصرف‌کنندگان و سلامت عمومی در روسیه این گزارش‌ها را تایید نکرد. بی‌بی‌سی از خود این سازمان نیز درخواست اظهارنظر کرده است. موسسه مبارزه با طاعون سیبری و خاور دور از اظهارنظر خودداری کرد.

این ادعاهای تاییدنشده پس از آن از سوی چند رسانه بین‌المللی نیز بازتاب یافتند؛ از جمله روزنامه دیلی میل بریتانیا که این اطلاعات را به «رسانه‌های محلی» در روسیه نسبت داد.

این پست‌ها واکنش‌های متفاوتی در فضای مجازی برانگیختند؛ برخی کاربران درباره تدابیر بهداشت عمومی ابراز نگرانی کردند، در حالی که دیگران این حساب‌ها را به انتشار اطلاعات نادرست متهم کردند.

بی‌بی‌سی همچنین مجموعه‌ای از ادعاهای تاییدنشده را در شبکه اجتماعی ایکس شناسایی کرد که برخی از آن‌ها میلیون‌ها بار دیده شده‌اند.

یکی از وبلاگ‌نویسان گفت پیامی از یک دوست دریافت کرده که مدعی شده بود سن‌پترزبورگ، دومین شهر بزرگ روسیه، در آستانه قرنطینه کامل قرار دارد. این پست بیش از شش میلیون بار دیده شده است.

با این حال، نه مقام‌های سن‌پترزبورگ و نه رسانه‌ها هیچ موردی از ابتلا به طاعون در این شهر یا احتمال اعمال قرنطینه را گزارش نکرده‌اند.

در پستی جداگانه، کاربر دیگری مدعی شد که «طاعون ریوی که به‌تازگی از یک آزمایشگاه در روسیه نشت کرده، حدود ۱۰۰ برابر مرگبارتر از کووید است». این پست ۱۱/۳ میلیون بار دیده شد.

اگرچه طاعون در صورت درمان نشدن مرگبارتر است، بعید است به همان شیوه کووید باعث مرگ افراد شود، چون می‌توان آن را با آنتی‌بیوتیک مهار کرد.