سه خطری که توافق ایران و آمریکا را تهدید می‌کند

پس از هفته‌ها مذاکره، آمریکا و ایران به توافقی اولیه رسیده‌اند، اما توجه‌ها از همین الان به چالش‌های بزرگی معطوف شده که بر سر راه پایان جنگ قرار دارد.

در حالی که قرار بود این تفاهم‌نامه روز جمعه به صورت رسمی در سوئیس امضا شود، پیش از موعد مقرر و به صورت غیرحضوری، به امضای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، رسید. این تفاهم‌نامه راه را برای دستیابی به «توافق نهایی» ظرف «حداکثر ۶۰ روز، با امکان تمدید در صورت توافق دو طرف» هموار می‌کند.

این توافق شامل تعهد به آغاز روند رفع محاصره دریایی آمریکا، ازسرگیری کشتیرانی از مسیر تنگه هرمز و مذاکره برای لغو «همه انواع تحریم‌ها» علیه ایران است. این سند همچنین ایجاد صندوقی با حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران را پیش‌بینی می‌کند و در کنار آن، تهران بار دیگر متعهد شده است که به دنبال توسعه سلاح هسته‌ای نخواهد رفت.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، هشدار داده است که این توافق اولیه «نهایی نیست» و گفته اگر شکست بخورد، آمریکا می‌تواند «دوباره بمباران را از سر بگیرد».

در ایران محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و از مذاکره‌کنندگان اصلی جمهوری اسلامی، به رسانه‌های دولتی گفت که بی‌اعتمادی او به آمریکا همچنان پابرجاست و افزود «دشمن فهمید وقتی ما حرف از مذاکره می‌زنیم، شمشیر ما هم آماده است».

به گفته کارشناسان، سه مورد زیر از مهم‌ترین تهدیدهایی است که می‌تواند مذاکرات را با خطر روبه‌رو کند.

حملات اسرائیل به لبنان

شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان که یکی از میانجی‌های اصلی مذاکرات بود، هنگام اعلام توافق اولیه گفت دو طرف «پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در همه جبهه‌ها، از جمله لبنان» را اعلام کرده‌اند.

متن منتشرشده از توافق نیز لبنان را به صراحت در بر می‌گیرد و «تمامیت ارضی و حاکمیت» آن را تضمین می‌کند.

با این حال، اسرائیل همچنان به حملات خود در لبنان ادامه داده است؛ حتی پس از آنکه دونالد ترامپ در اجلاس گروه هفت در فرانسه گفت بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، باید «در قبال لبنان مسئولانه‌تر» رفتار کند.

روز چهارشنبه، خبرگزاری رسمی لبنان، گزارش داد که جنگنده‌های اسرائیلی منطقه نبطیه‌ فوقا و حومه کفر تبنیت در نزدیکی آن را هدف قرار دادند.

علاوه بر این، مقام‌های آمریکایی می‌گویند هرچند لبنان در چارچوب توقف درگیری‌ها گنجانده شده، خروج نیروهای اسرائیلی از خاک لبنان شرط این توافق نیست. آنها می‌گویند اسرائیل حق دفاع از خود را حفظ خواهد کرد.

اما ایران گفته پایان جنگ در لبنان «بخش جدایی‌ناپذیر توافق برای پایان جنگ» است.

حزب‌الله، گروه شبه‌نظامی مورد حمایت ایران در لبنان، نیز همین موضع را تکرار می‌کند. دفتر روابط رسانه‌ای حزب‌الله به رویترز گفته است ایران به متحد خود اطمینان داده است که در مرحله بعدی مذاکرات، خواهان خروج کامل نیروهای اسرائیلی از لبنان خواهد شد.

اسرائیل نیز به روشنی نشان داده است که خود را ملزم به برداشت ایران از توافق با آمریکا نمی‌داند. اسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، گفته است نیروهای اسرائیلی «بدون محدودیت زمانی» در مناطق امنیتی لبنان باقی خواهند ماند و هشدار داده است که اگر ایران به خاطر لبنان به اسرائیل حمله کند، آنها «با تمام قدرت» واکنش نشان خواهند داد.

اچ‌ای هلیر، پژوهشگر علوم سیاسی در اندیشکده بریتانیایی «موسسه خدمات متحد سلطنتی»، می‌گوید تل‌آویو «اصلی‌ترین مانع» تلاش‌های صلح بوده است.

او می‌گوید: «ماجراجویی نظامی اسرائیل، چه علیه ایران باشد و چه از طریق ویرانی ادامه‌دار در لبنان انجام شود، بزرگ‌ترین تهدید برای پیشرفت دیپلماتیک است.»

آقای هلیر می‌گوید اگر تهران به رویارویی مستقیم کشیده شود، این روند می‌تواند پیش از آنکه «حتی مذاکرات جدی درباره پرونده هسته‌ای آغاز شود» از هم فروبپاشد.

جوزف عون، رئیس‌جمهور لبنان، از توافق اولیه استقبال کرده و گفته امیدوار است این توافق به «گام‌هایی عملی منجر شود که چرخه خشونت را برای همیشه پایان دهد».

برای خود لبنان، پیامدهای جنگ ویرانگر بوده است. بیش از ۳۷۰۰ نفر کشته شده‌اند، حدود یک میلیون نفر آواره شده‌اند و بخش‌های بزرگی از جنوب این کشور تخریب گسترده‌ای را تجربه کرده است.

برنامه هسته‌ای ایران

یکی دیگر از نقاط اختلاف، اورانیوم غنی‌شده ایران است؛ هرچند دونالد ترامپ گفته برای مصادره آن عجله‌ای وجود ندارد.

به گفته آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ایران تا سال گذشته حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده تا سطح ۶۰ درصد انباشته کرده بود. سطح غنی‌سازی لازم برای ساخت سلاح هسته‌ای حدود ۹۰ درصد است.

تهران همواره تاکید کرده است که برنامه هسته‌ایش ماهیتی صلح‌آمیز دارد و در این توافق اولیه نیز بار دیگر متعهد شده که در پی توسعه سلاح هسته‌ای نخواهد بود.

اما مسائل کلیدی، از جمله سرنوشت اورانیوم غنی‌شده موجود، به توافق نهایی موکول شده که باید بعدا درباره آن مذاکره شود.

دو طرف بر سر اصل تصمیم‌گیری درباره سرنوشت ذخایر اورانیوم غنی‌شده توافق کرده‌اند. انتظار می‌رود گزینه حداقلی، «رقیق‌سازی این مواد در داخل ایران تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی» باشد.

در توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ که در دوره ریاست‌جمهوری باراک اوباما امضا شد، تهران غنی‌سازی را به ۳/۶۷ درصد محدود کرد. پس از خروج آمریکا از آن توافق در دوره نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸، ایران برنامه هسته‌ای خود را به طور چشمگیری گسترش داد.

دارین سلنیک، معاون پیشین رئیس دفتر پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، به بی‌بی‌سی گفته است اگر رئیس‌جمهور احساس کند ایران دوباره در حال غنی‌سازی اورانیوم در سطح تسلیحاتی است، «احتمالا عملیات نظامی را دوباره آغاز خواهد کرد».

بر اساس چارچوب اولیه توافق، انتظار می‌رود دو طرف در طول دوره ۶۰ روزه مذاکرات، وضعیت موجود را حفظ کنند؛ به این معنا که ایران فعالیت‌های هسته‌ای خود را گسترش ندهد و آمریکا نیز از اعمال تحریم‌های جدید یا افزایش حضور نظامی خود در منطقه خودداری کند.

تنگه هرمز

هدف این توافق همچنین بازگشایی تنگه هرمز است که از اواخر فوریه عملا مسدود شده است. پیش از جنگ، حدود ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت و گاز از این مسیر کلیدی کشتیرانی عبور می‌کرد.

بر اساس توافق اولیه، این آبراه پس از امضای رسمی تفاهم‌نامه بازگشایی می‌شود و انتظار می‌رود با رفع موانع فنی و امنیتی، از جمله پاک‌سازی مین‌ها از سوی ایران، طی ۳۰ روز به ظرفیت کامل عملیاتی خود بازگردد.

در متن توافق آمده است که تنگه هرمز برای یک دوره اولیه ۶۰ روزه، «در هر دو مسیر میان خلیج فارس و دریای عمان»، بدون دریافت عوارض باز خواهد بود. همچنین تصریح شده است که ایران درباره نحوه اداره آینده این آبراه و ارائه خدمات دریایی، مطابق با قوانین بین‌المللی، با عمان و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس گفت‌وگو خواهد کرد.

این بند این امکان را باز می‌گذارد که در آینده برای عبور کشتی‌ها از تنگه هزینه‌هایی دریافت شود.

تهران پیش‌تر نیز نشان داده بود که خواهان نقش پررنگ‌تری در مدیریت این تنگه است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، گفته است که از کشتی‌های عبوری از تنگه هزینه خدمات دریافت خواهد شد. با این حال، هنوز مشخص نیست این هزینه‌ها دقیقا در ازای چه خدماتی دریافت خواهد شد.

دریافت عوارض صرفا برای عبور از تنگه بر اساس حقوق بین‌الملل مجاز نیست، هرچند اخذ هزینه در ازای خدمات مشخص امکان‌پذیر است.

با این حال، آمریکایی‌ها ابراز اطمینان کرده‌اند که پس از پایان مذاکرات نیز تنگه همچنان بدون عوارض باقی خواهد ماند.

یک مقام آمریکایی به خبرنگاران گفت ایران ممکن است تلاش کند جایگاه خود را در این آبراه تثبیت کند، اما افزود که کشورهای خلیج فارس هیچ‌گونه سازوکاری را که دسترسی بدون عوارض آن‌ها را محدود کند، نخواهند پذیرفت.

دونالد ترامپ گفته است که ایران با «عقل سلیم» عمل خواهد کرد و عوارضی وضع نخواهد کرد، زیرا چنین اقدامی می‌تواند خطر تشدید دوباره تنش‌های نظامی را به همراه داشته باشد. آمریکا همچنین بر این باور است که کشورهای حاشیه خلیج فارس «هرگز» با نظامی که در آینده شامل دریافت عوارض باشد موافقت نخواهند کرد.

پرسش‌های عملی نیز همچنان پابرجاست.

مارک مونتگومری، دریادار بازنشسته نیروی دریایی آمریکا، به بی‌بی‌سی گفت پاک‌سازی مین‌ها ممکن است «هفته‌ها تا ماه‌ها» طول بکشد.

شرکت‌های کشتیرانی احتمالا تا زمانی که مطمئن نشوند آتش‌بس پابرجاست، با احتیاط عمل خواهند کرد.

مارتین کلی، از شرکت مدیریت بحران «ای‌اواس ریسک گروپ» به بی‌بی‌سی گفت: «با توجه به وضعیت فعلی، عبور از تنگه هرمز به ناخدایی فوق‌العاده جسور نیاز دارد.»

با این حال، آقای هلیر هشدار می‌دهد که توافق برای پایان جنگ هنوز فقط «یک تفاهم‌نامه است؛ چارچوبی برای مذاکره، نه یک راه‌حل».

او می‌گوید: «کار دشوار هنوز آغاز نشده است.»