از محرم تا چهارم ژوئیه؛ چرا برنامه خاکسپاری علی خامنه‌ای اکنون اعلام می‌شود؟

پس از گذشت بیش از صد روز از کشته شدن علی خامنه‌ای در حمله آمریکا و اسرائیل به دفتر کارش، دفتر حفظ و نشر آثار رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران سرانجام زمان برگزاری مراسم «وداع، تشییع و تدفین» او را از ۱۳ تا ۱۸ تیرماه در تهران، قم و مشهد اعلام کرد.

در ماه‌های گذشته، فقط ۳ اطلاعیه درباره زمان خاکسپاری علی خامنه‌ای منتشر شده است و اطلاع‌رسانی محدود مقام‌های جمهوری اسلامی درباره زمان برگزاری این مراسم، پرسش‌های فراوانی درباره کم و کیف برگزاری آن مطرح کرده بود.

این موضوع در این مدت دست‌مایه تحلیل‌های سیاسی بوده است و در شبکه‌های اجتماعی نیز برخی منتقدان حکومت با اشاره به تاخیر در برگزاری مراسم، آن را نتیجه ناتوانی و ضعف حکومت دانستند.

در اطلاعیه تازه، اشاره شده که همراه آیت‌الله خامنه‌ای، چهار نفر از اعضای خانواده‌اش، بشری حسینی خامنه‌ای (فرزند)، مصباح‌الهدی باقری (داماد)، زهرا حدادعادل (عروس) و زهرا محمدی گلپایگانی (نوه) نیز تشییع می‌شوند و در تهران دو روز مراسم «وداع» و یک روز مراسم تشییع برگزار می‌شود.

مشخص نیست که آیا تهران در آن روز تعطیل خواهد شد یا خیر.

پیش‌تر در روزهای ۷ و ۸ خرداد ۱۴۰۵ در مصلای امام علی در شهرری برای خانواده علی خامنه‌ای مراسمی گرفته شده بود.

در نخستین و دومین اطلاعیه ستاد بزرگداشت علی خامنه‌ای در ۱۳ و ۱۹ خردادماه اعلام شد که «شایعات و برخی گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای درباره‌ جزئیات این رویداد فاقد اعتبار است» و در حال برنامه‌ریزی برای برگزاری این مراسم هستند.

هفته پیش معاون فرهنگی و اجتماعی شهرداری تهران گفته بود که تشییع علی خامنه‌ای «احتمالا در پایان ماه ذی‌الحجه و اوایل ماه محرم» برگزار می‌شود.

محمدامین توکلی‌زاده گفته بود که متولی مراسم سپاه پاسداران است و سه روز «بدرقه مردمی» در‌نظر گرفته شده است و «در حال تدارک برای جمعیتی بیش از ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر در پایتخت هستیم.»

نخستین بار در ۱۳ اسفندماه، چهار روز پس از کشته شدن علی خامنه‌ای، رئیس شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی تهران اعلام کرد که آن شب «از ساعت ۲۲ مصلی امام خمینی تهران پذیرای مردم ایران اسلامی برای وداع با پیکر مطهر امام خامنه‌ای خواهد بود».

در خبر گفته شده بود که «به مدت سه روز این مراسم در مصلی برگزار خواهد شد و برنامه‌های ویژه‌ای برای این سه روز پیش‌بینی شده است.»

این خبر در پس از چند ساعت تغییر کرد و شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی بدون اشاره به شرایط جنگی و امنیتی کشور در اطلاعیه‌ای اعلام کرد: «بنا بر درخواست های متعدد و بی‌شمار مردم سراسر کشور و پیش‌بینی حضور بی‌سابقه و میلیونی ... و ضرورت آماده سازی حداکثری مکان وداع مردمی و تمهید زیر ساخت های لازم، این مراسم به تعویق افتاده و در روزهای آینده توسط این شورا اعلام خواهد شد.»

به نظر می‌رسد ملاحظات امنیتی و نگرانی از احتمال شروع دوباره جنگ نقش مهمی در تعویق این مراسم داشته و حالا که صحبت از «تفاهم» احتمالی میان آمریکا و ایران است، دست‌اندرکاران را قانع کرده که تاریخ مشخصی را برای برگزاری خاکسپاری علی خامنه‌ای مشخص کنند.

در همین زمینه می‌توان به خاکسپاری حسن نصرالله، دبیرکل پیشین حزب‌الله لبنان، اشاره کرد که به دلیل شرایط امنیتی و جنگی، مراسم تشییع او روز پنجم اسفند ۱۴۰۳، پس از گذشت حدود ۵ ماه از کشته شدنش، ( جمعه ۵ مهر همان سال) برگزار شد.

محرم و نمایش مشروعیت در دوران پس از خامنه‌ای

برآورد مقام‌های مسئول از حضور هشت تا ۲۰ میلیون نفری در مراسم تشییع علی خامنه‌ای، نشان می‌دهد حکومت تلاش دارد این مراسم را به بزرگ‌ترین تجمع سیاسی و مذهبی و فراتر از یک آیین مذهبی تاریخ جمهوری اسلامی تبدیل کند.

در تاریخ جمهوری اسلامی، تشییع روح‌الله خمینی در سال ۱۳۶۸ نه تنها پایان یک دوره از رهبری، بلکه آغاز مرحله جدیدی از حیات نظام سیاسی ایران بود. اکنون نیز به نظر می‌رسد حکومت در تلاش است از مراسم خاکسپاری علی خامنه‌ای برای ارسال این پیام استفاده کند که انتقال قدرت بدون بحران انجام شده و ساختار سیاسی کشور همچنان از انسجام برخوردار است.

برای مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید جمهوری اسلامی نیز این مراسم اهمیت ویژه‌ای دارد. اگرچه او تاکنون در انظار عمومی حاضر نشده و عکس و تصویر و صدایی از او منتشر نشده است اما این مراسم می‌تواند پشتوانه‌ سیاسی برای او محسوب شود.

این برنامه در بین هواداران حکومت نیز مهم تلقی می‌شود و تشییع «میلیونی» علی خامنه‌ای می‌تواند به عنوان حمایت مردم ازنظام تلقی شود.

از سوی دیگر جدا از مسائل امنیتی و تاثیر توافق احتمالی ایران و آمریکا در برگزاری خاکسپاری علی خامنه‌ای، انتخاب ماه محرم نیز می‌تواند هدفمند باشد. در اطلاعیه شماره دو ستاد بزرگداشت علی خامنه‌ای تأکید شده بود که دلیل رسمی این تصمیم، اهمیت برگزاری مراسم عزاداری ماه محرم در سراسر ایران و جهان است اما انتخاب این زمان‌بندی می‌تواند از منظر سیاسی نیز قابل توجه باشد.

محرم مهم‌ترین دوره آیینی در تقویم شیعه است و جمهوری اسلامی در چهار دهه گذشته همواره تلاش کرده مشروعیت سیاسی خود را با مفاهیم عاشورا و شهادت پیوند بزند. برگزاری مراسم تشییع رهبر پیشین جمهوری اسلامی در فضای عاطفی و مذهبی پس از عاشورا، این امکان را برای حکومت فراهم می‌کند که روایت رسمی خود از مرگ او را در چارچوب مفاهیمی چون «شهادت»، «ایثار» و «ادامه راه» بازتعریف کند.

به همین دلیل انتخاب دهه دوم محرم علاوه براینکه یک تصمیم اجرایی یا امنیتی می‌تواند باشد، دارای ابعاد نمادین و سیاسی نیز هست.

وصیت‌نامه‌ای که هنوز منتشر نشده است

حالا که زمان تشییع و محل دفن علی خامنه‌ای به شکل رسمی مشخص شده است، انتظار می‌رفت که دفتر حفظ و نشر آثار رهبر پیشین جمهوری اسلامی ابهام‌ها درباره داشتن یا نداشتن وصیت‌نامه‌ علی خامنه‌ای را نیز روشن کند و به این سوال مهم و کلیدی پاسخ داده شود.

با وجود گذشت بیش از صد روز از کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی، هنوز هیچ متن رسمی یا جزئیاتی از وصیت‌نامه او منتشر نشده است و مقام‌های جمهوری اسلامی نیز توضیحی درباره وجود یا عدم وجود چنین سندی ارائه نکرده‌اند.

این در حالی است که در مورد برخی رهبران و شخصیت‌های ارشد جمهوری اسلامی، وصیت‌نامه‌ها نقش مهمی در شکل‌دهی روایت رسمی پس از مرگ آنان داشته‌اند. از همین رو، سکوت مقام‌ها درباره وصیت‌نامه علی خامنه‌ای به یکی از پرسش‌های مطرح در فضای سیاسی ایران تبدیل شده است.

تاکنون مشخص نیست آیا علی خامنه‌ای وصیت‌نامه‌ای دارد یا خیر یا آنکه حکومت تصمیم گرفته فعلا از انتشار آن خودداری کند. در هر دو صورت، نبود اطلاعات رسمی در این باره یکی از ابهام‌های مهم دوره پس از مرگ علی خامنه‌ای محسوب می‌شود.

در فرهنگ دینی و سیاسی جمهوری اسلامی، وصیت‌نامه تنها یک سند شخصی نیست. وصیت‌نامه رهبران سیاسی و مذهبی معمولا آخرین پیام، آخرین توصیه و در بسیاری موارد آخرین تلاش برای تأثیرگذاری بر آینده تلقی می‌شود.

در هر حال جدا از اهمیت کلیدی و راهبردی وصیت‌نامه علی خامنه‌ای، در مجموع به نظر می‌رسد آنچه در روزهای ۱۳ تا ۱۸ تیرماه در تهران، قم و مشهد رخ خواهد داد، تنها یک مراسم سوگواری نیست بلکه یک نمایش قدرت، مشروعیت و انسجام حکومتی است که می‌کوشد در غیاب مهم‌ترین چهره چهار دهه گذشته خود، ثبات و استمرارش را به نمایش بگذارد.

تقارن روز استقلال آمریکا با خاکسپاری خامنه‌ای

انتشار خبر زمان خاکسپاری علی خامنه‌ای بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی داشت. یکی از مهمترین واکنش‌ها به تقارن مراسم خاکسپاری علی خامنه‌ای با روز استقلال آمریکا است.

این تقارن زمانی، به‌ویژه با توجه به اینکه آقای خامنه‌ای در جریان حمله مشترک آمریکا و اسرائیل کشته شد، دارای اهمیت است.

تقارن شروع مراسم چند روزه خاکسپاری علی خامنه‌ای با ۴ ژوئیه، روز استقلال آمریکا، هم‌زمانی قابل توجهی را رقم زده است. در حالی که جمهوری اسلامی در تدارک بزرگ‌ترین مراسم سیاسی و مذهبی خود پس از مرگ رهبر پیشین است، آمریکا نیز یکی از مهم‌ترین مناسبت‌های ملی خود را جشن می‌گیرد.