پیمان مکه: آیا ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان می‌توانند یک «ناتوی اسلامی» تشکیل دهند؟

بیش از یک هفته از امضای «پیمان مکه» میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان می‌گذرد؛ توافقی دفاعی که برخی تحلیلگران آن را «ائتلاف سنی» و حتی «ناتوی اسلامی» توصیف کرده‌اند. برخی این توافق را پیامی به کشورهایی مانند ایران و اسرائیل می‌دانند. برخی دیگر معتقدند این پیمان بازتاب تلاش این سه کشور برای کاهش وابستگی امنیتی به ایالات متحده است.

اما از آنجا که متن کامل توافق هنوز منتشر نشده، گمانه‌زنی‌های بسیاری درباره آن شکل گرفته است. منتقدان می‌گویند منافع ملی این سه کشور که هیچ مرز زمینی مشترکی ندارند، الزاماً با یکدیگر همسو نیست. برخی کارشناسان نیز معتقدند منتشر نشدن متن توافق، به‌ویژه درباره قدرت بازدارندگی آن، پرسش‌های جدی ایجاد می‌کند.

بنابراین، درباره این پیمان چه می‌دانیم و واکنش‌ها به آن چگونه بوده است؟

آنچه تاکنون روشن شده و آنچه همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، در ادامه متن آمده است.

«ناتوی اسلامی»؟

بر اساس این توافق، حمله به هر یک از سه کشور، حمله به هر سه کشور تلقی خواهد شد. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، این تعهد را از نظر فنی «مشابه ماده ۵ پیمان ناتو» توصیف کرده است؛ ماده‌ای که دفاع جمعی اعضا را تضمین می‌کند.

اما تحلیلگران می‌گویند تا زمانی که این پیمان در عمل آزموده نشود، برای مثال در صورت حمله به عربستان و واکنش ترکیه و پاکستان، باید آن را بیشتر «اعلام نیت» دانست تا تعهدی الزام‌آور مشابه ناتو.

پروفسور سرهات گوونچ، استاد روابط بین‌الملل دانشگاه کادیر هاس ترکیه، می‌گوید: «تا زمانی که متن توافق را نبینیم، نحوه اجرای آن همچنان محل گمانه‌زنی خواهد بود.»

او می‌گوید برخلاف ناتو که از نظر مالی و تسلیحاتی سال‌ها تحت سلطه آمریکا بوده، این پیمان «ائتلافی میان کشورهای هم‌سطح» است.

او می‌افزاید: «این هم مزیت است و هم نقطه ضعف، چون همه چیز از طریق مذاکره پیش خواهد رفت و هر کشور در بسیاری موارد، حاکمیت ملی خود را در اولویت قرار خواهد داد.»

الیسون ماینر، از اندیشکده شورای آتلانتیک، نیز با این نظر موافق است. او به بی‌بی‌سی گفت: «با توجه به تغییرپذیری و گاه تفاوت منافع و راهبردهای این سه کشور، بعید است این ائتلاف بتواند در بحران‌های مختلف پاسخی جامع و کاملاً یکپارچه مانند ناتو ارائه کند.»

اینکه آیا این پیمان در آینده می‌تواند به یک ائتلاف نظامی معتبر تبدیل شود یا نه، هنوز محل تردید است.

آیا این پیمان علیه ایران است؟

برخی تحلیلگران پیمان مکه را واکنشی به تنش‌های خاورمیانه و جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران می‌دانند.

حضور ترکیه و پاکستان، دو کشور با اکثریت سنی که با ایران مرز دارند، در کنار عربستان سعودی که رقیب منطقه‌ای ایران به شمار می‌رود، باعث شده برخی ناظران، به‌ویژه در ایران، این توافق را تلاشی برای محاصره ایران تلقی کنند.

با این حال، مقام‌های ترکیه می‌گویند روند شکل‌گیری این توافق پیش از بحران‌های اخیر منطقه آغاز شده و مذاکرات آن از دسامبر ۲۰۲۴ در جریان بوده است.

اسحاق دار، معاون نخست‌وزیر و وزیر خارجه پاکستان، نیز تأکید کرده که این پیمان علیه هیچ کشوری تنظیم نشده است.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران هم در یک نشست خبری گفت: «هیچ دلیلی برای نگرانی از این‌که این پیمان علیه ایران باشد وجود ندارد.»

او افزود این توافق نشان می‌دهد سه کشور به این نتیجه رسیده‌اند که نمی‌توانند صرفاً به تعهدات امنیتی آمریکا تکیه کنند.

چه کسی بیشترین سود را می‌برد؟

هر سه کشور از این توافق سود خواهند برد، اما در عین حال هر یک توانمندی‌ها و مزیت‌های متفاوتی را نیز به این مشارکت وارد می‌کنند.

عربستان سعودی یک قدرت بزرگ اقتصادی با منابع مالی گسترده، نفوذ دیپلماتیک و ذخایر عظیم نفتی است. اما این کشور هم‌زمان با تهدیدهای فزاینده ناشی از موشک‌ها و پهپادهای ایرانی، حملات حوثی‌ها و اختلال در مسیرهای دریایی مهم روبه‌رو است.

ریکاردو گاسکو، از مؤسسه مطالعات سیاسی استانبول، معتقد است عربستان در کوتاه‌مدت بیشترین منفعت را از این پیمان خواهد برد.

او می‌گوید ترکیب «فناوری ترکیه» با «توانایی‌های سنتی نظامی و تجربه راهبردی پاکستان» می‌تواند یک عامل بازدارنده مؤثر ایجاد کند.

ترکیه عضو ناتو است و یکی از بزرگ‌ترین ارتش‌های این ائتلاف را در اختیار دارد. آنکارا همچنین می‌خواهد از نظر جغرافیایی و سیاسی پلی میان ناتو و کشورهای خاورمیانه باشد.

به باور تحلیلگران، این توافق می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای صادرات و صنایع دفاعی ترکیه ایجاد کند.

پاکستان نیز خود یک قدرت نظامی مهم و تنها قدرت هسته‌ای در میان این سه کشور است. عمر کریم، پژوهشگر مرکز ملک فیصل، معتقد است این پیمان می‌تواند جایگاه پاکستان را در معادلات خاورمیانه ارتقا دهد و در عین حال منافع اقتصادی و دفاعی بیشتری از همکاری نزدیک‌تر با عربستان برای اسلام‌آباد به همراه داشته باشد.

با این حال، الیسون ماینر معتقد است مهم‌ترین منفعت این پیمان ممکن است جمعی باشد.

او می‌گوید این همکاری به هر سه کشور امکان می‌دهد پیام سیاسی قدرتمندی ارسال کنند، وزن دیپلماتیک خود را افزایش دهند و به مزیت‌های راهبردی بیشتری دست یابند.

آینده این ائتلاف چگونه خواهد بود؟

این همان پرسش اصلی است.

رجب طیب اردوغان گفته است: «چشم‌انداز ما محدود شدن به این سه کشور نیست؛ بلکه می‌خواهیم این روند گسترش یابد و اگر ممکن باشد روزی همه کشورهای منطقه زیر این چتر گرد هم آیند.»

مصر هم‌اکنون در قالب یک چارچوب غیررسمی چهارجانبه با عربستان، پاکستان و ترکیه همکاری دارد و به همین دلیل برخی انتظار داشتند به این پیمان بپیوندد.

پس از امضای توافق، هاکان فیدان مصر را «شریکی طبیعی» توصیف کرد و گفت ممکن است در آینده به این پیمان بپیوندد.

بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر، نیز اعلام کرد که قاهره این پیمان را «بسیار جدی» بررسی می‌کند.

با این حال، احمد ابودوح، پژوهشگر مؤسسه چتم هاوس، می‌گوید مصر تحت رهبری عبدالفتاح سیسی در پیوستن به بلوک‌های منطقه‌ای محتاط بوده است؛ چون چنین اقدامی می‌تواند بر روابطش با کشورهایی مانند ایران، اسرائیل، امارات، یونان، قبرس و هند تأثیر منفی بگذارد.

این مخاطره‌ای است که سه کشور امضاکننده نیز به خوبی از آن آگاه‌اند؛ آن هم در منطقه‌ای که جنگ‌ها و تحولات ژئوپلیتیک، شکل و ماهیت ائتلاف‌ها را به شدت دگرگون کرده‌اند.