ژوندۍ پاڼه, د پاکستان پارلمان له مخالفتونو سره سره خیبر پښتونخوا کې بېړنی حالت تصویب کړ

ژوندی پوښښ

1. ۱ ساعت وړاندېنن د خیبر پښتونخوا په تړاو څه پرېکړې شوې؟

   

   د عکس سرچینه، Getty Images

   د بي بي سي پښتو په دې ژوندۍ پاڼه کې په خیبر پښتونخوا کې د بېړني حالت د نافذېدو په اړه معلومات لوستلی شئ.

   ځینې مهم ټکي دا دي:

   • له قامي اسمبلۍ وروسته د پارلمان مشرانو جرګې (سنا) هم په خېبر پښتونخوا کې د بېړني حالت (ایمرجنسۍ) د نافذولو منظوري ورکړه.
   • که څه هم د پاکستان قامي اسمبلۍ په خیبر پښتونخوا ایالت کې د بېړني‌ حالت نافذول "په غوڅ اکثریت" سره تصویب کړ خو پر وړاندې یې ګڼ مخالفتونه هم وو او د مرکزي حکومت پر دې پرېکړې سختې نیوکې وشوې.
   • د پاکستان دفاع وزیر او د پاکستان مسلم لیګ (ن) مشر خواجه اصف وویل چې حکومت ته په خیبر پښتونخوا کې د بېړني حالت له نافذولو "بله لار نه وه ورپاتې".
   • په اسلام اباد کې د بي بي سي خبریال افتخار خان وایي، د بلوچستان په ځینو پښتون مېشتو سیمو کې لاریونونه شوي دي. د بي بي سي د خبریال په خبره په ځینو سیمو کې د خلکو اعتراض لا هم روان دی.

2. ۳ ساعتونه وړاندېوروستی, له قامي اسمبلۍ وروسته د پارلمان مشرانو جرګې (سنا) هم په خېبر پښتونخوا کې د بېړني حالت (ایمرجنسۍ) د نافذولو منظوري ورکړه

   د پاکستان له قامي اسمبلۍ وروسته د پارلمان مشرانو جرګې (سنا) هم په خېبر پښتونخوا کې د بېړني حالت (ایمرجنسۍ) د نافذولو منظوري ورکړې ده.

   د پاکستان د دولتي ټلويزيون د راپور له مخې، په سنا کې د خېبر پښتونخوا د بېړني حالت د تائید پرېکړه لیک د پارلماني چارو وزیر طارق فضل چوهدري وړاندې کړ، چې د رایو په اکثریت ترلاسه کولو سره تصویب شو.

   تر دې مخکې قامي اسمبلۍ هم له شاوخوا څلور ساعته بحث وروسته په خېبر پښتونخوا کې د بېړني حالت د نافذولو پرېکړه لیک منظور کړی و.

3. ۴ ساعتونه وړاندېوروستی, د پاکستان قامي‌ اسمبلۍ کې د خیبر پښتونخوا د بېړني حالت تر تصویب وړاندې چا څه وویل؟

   که څه هم د پاکستان قامي اسمبلۍ په خیبر پښتونخوا ایالت کې د بېړني‌ حالت نافذول "په غوڅ اکثریت" سره تصویب کړ خو پر وړاندې یې ګڼ مخالفتونه هم وو او د مرکزي حکومت پر دې پرېکړې سختې نیوکې وشوې.

   • محمود خان اڅکزی: په داسې حال کې چې د قامي اسمبلۍ دا غونډه او ویناوې د پاکستان دولتي‌ او نورو تلویزونونو په ژوندۍ بڼه خپرولې خو چې کله د پښتونخوا د ملي عوامي ګوند د مشر محمود خان اڅکزي د خبرو وار راغی نو له غونډې ژوندي‌ نشرات بند شول.

   

   د عکس سرچینه، @MKAchakzaiPKMAP

   هغه وروسته پرخپله اېکس‌پاڼه د خپلې وینا ځینې برخې خپرې کړې چې ده پکې د پاکستان مرکزي حکومت باندې تور پورې کړ چې د پوځ په مرسته یې د خیبر پښتونخوا حکومت بې‌واکه او ړنګ کړ او "د پيسو په زور قامي اسمبلي اخلي" او د خپلې خوښې پرېکړې پرې کوي.

   د ښاغلي اڅکزي په وینا، "که تاسې په زور له موږ واک او د رایې حق تروړئ نو موږ ټول ایالتونه به مو پر ضد راولاړېږو".

   ده مرکزي حکومت "بد" وګاڼه او ویې ویل چې د "سمولو لپاره یې د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر [سهیل اپریدی] په سمه و" او د قامي‌ اسمبلۍ له مشره یې وغوښتل چې دا پرېکړه لغوه کړي.

   که څه هم د پاکستان مرکزي حکومت د ښاغلي اڅکزي دغو ادعاو ته کوم غبرګون نه دی ښودلی خو په تېر کې یې ویلي چې په پښتونخوا کې "ناامني ډېره شوې وه" او تېر حکومت یې په مخنیوي کې "ناکام" و نو ځکه له بې‌واکه کړای شو.

   • خواجه اصف: د پاکستان دفاع وزیر او د پاکستان مسلم لیګ (ن) مشر خواجه اصف وویل چې حکومت ته په خیبر پښتونخوا کې د بېړني حالت له نافذولو "بله لار نه وه ورپاتې".

   

   د عکس سرچینه، X/NAOFPAKISTAN

   هغه د تحریک انصاف په مشرۍ د پښتونخوا بې‌واکه شوي حکومت باندې نیوکه وکړه چې "له ترهګرۍ سره په مبارزه" کې پاتې راغلی او تور یې پورې کړ چې، ګواکې د تحریک انصاف "حریف" د پاکستان ریاست او "حلیف" طالبان دي، ځکه چې په وینا یې، هغوی هم په پښتونخوا کې بېړنی حالت او د پوځ ګمارل غندلي دي.

   معلومه نه ده چې د خواجه اصف هدف کوم طالبان دي او د سهیل اپریدي په ګډون په پښتونخوا کې د تحریک انصاف ګڼ غړي "نیول شوي" نو معلومه نه ده چې دې تورونو ته به یې غبرګون څه وي. خو په تېر کې ښاغلي اپریدي ویلي وو چې له مرکزي حکومت او پوځ سره یې مخالفت په دې کې دی چې په پښتونخوا کې نور پوځي عملیات نه غواړي.

   په نننۍ غونډه کې د ځینو نورو ویناوالو دریځ لاندې لوستلی شئ:

4. ۴ ساعتونه وړاندېپه خیبر پښتونخوا کې د بېړني حالت په اړه بحثونه

   

   د عکس سرچینه، Getty Images

   بشپړ راپور دلته ولولئ د ډېرو څارونکو په اند، په خيبر پښتونخوا کې د يکشنبې په ورځ د بېړني حالت اعلان ناڅاپي نه و.

   په تېره يوه اوونۍ کې د عمران خان زرګونو پلويانو په هغه صوبه کې لاريون کاوه چې پاکستان تحريک انصاف پکې له تېرو ۱۳ کلونو راهيسې واکمن پاتې شوی، او د خپل ګوند د موسس د خوشي کېدو غوښتنه يې کوله.

   د (چاتم هاوس چې په لندن کې د نړیوالو چارو شاهي انستیتیوت دی) څېړونکې فرزانه شيخ وايي د حکومت دريځ ورته ډېر د باور وړ نه ښکاري.

   هغې وويل: "تر ټولو نرم تعبير دا دی چې دا څرګندونې راته ډېرې رښتينې نه معلومېدې."

   خبرياله او شنونکې عارفه نور هم د ترهګرۍ او د بېړني حالت ترمنځ پر تړاو شک څرګندوي.

   د هغې په وينا: "زه د ترهګرۍ او دې پرېکړې ترمنځ اړيکه نه وينم. ان ډاډه نه يم چې يوازې همدا لاريون د دې سبب شوی وي. کېدای شي دا وروستی فشار و، يا هم حکومت نه غوښتل چې صوبايي حکومت د مخالف ګوند په لاس کې پاتې شي."

   د احتجاجي لاریون مشري اعلی وزير سهيل اپريدي کوله، خو د هغه د اوسني ځای په اړه لا هم څرګند معلومات نشته. د هغه ګوند ادعا کوي چې نوموړی نيول شوی، خو حکومت وايي چې هغه د خوندي ساتنې تر بندوبست لاندې دی.

   د لاريون له پيل مخکې هم د پي ټي ای پر ضد عمليات روان وو.

   په سپتمبر کې د عمران خان درې خويندې ونيول شوې او د پلويانو پارولو په ګډون پر بېلابېلو تورونو تورنې شوې.

   هغوی تر اوسه په بند کې ساتل شوې دي.

   عمران خان په تېرو نږدې دولسو مياشتو کې ډېر لږ د خپلې کورنۍ يا وکيلانو له خوا ليدل شوی دی.

   د هغه دوو خويندو اګست مياشت کې ورسره وکتل، يوه يې په زندان کې ليدنه وکړه او بلې هغه مهال وليد چې د روغتيايي اندېښنو له امله د سترې محکمې تر مداخلې وروسته روغتون ته وړل شوی و.

   له طبي معاينې وروسته نوموړی يو ځل بيا زندان ته ولېږدول شو، چې له درې کلونو زياته موده پکې بندي دی.

5. ۵ ساعتونه وړاندېد بلوچستان په پښتون مېشتو سیمو کې لاریونونه

   

   په اسلام اباد کې د بي بي سي خبریال افتخار خان وایي، د بلوچستان په ځینو پښتون مېشتو سیمو کې لاریونونه شوي دي. د بي بي سي د خبریال په خبره په ځینو سیمو کې د خلکو اعتراض لا هم روان دی.

   افتخار خان وایي، دغه لاریونونه د پښتونخوا د ملي عوامي ګوند لخوا جوړ شوي دي.

   بلخوا د بي بي سي خبریال وایي، د پېښور په رېډ زون کې (هغه سیمه کې چې د لوړو پوړو چارواکو دفترونه دي) پر تګ راتګ محدویتونه دي، خو په خبره یې په ښار کې وضعیت دومره هم بې نظمه نه دی او ښوونځي هم نه دي تړل شوي.

6. ۵ ساعتونه وړاندېوروستی, د پاکستان قامي‌ اسمبلۍ له مخالفتونو سره سره د پښتونخوا بېړنی حالت تصویب کړ

   

   د عکس سرچینه، social media

   د پاکستان قامي اسمبلۍ په خیبر پښتونخوا ایالت کې د بېړني حالت نافذول "په غوڅ اکثریت" سره تصویب کړ. کله چې د پارلمان مشر دا اعلان کاوه نو مخالفو ګوندونو یې د اعتراض په ډول شعارونه ورکول چې والي‌واکمني یا ګورنر راج ورته د منلو نه دی.

   له همدې پرېکړې سره د قامي اسمبلۍ غونډه تر را روانې جمعې وځنډول شوه.

   نن ماښام به ورته پرېکړه‌لیک سنا مجلس ته هم وړاندې شي چې احتمال شته هغلته هم تصویب یا تایید شي.

7. ۵ ساعتونه وړاندېوروستی, د تحریک انصاف مشر: له بېړني حالت سره "جمهوریت او ایالتي خپلواکي زیانمنېږي"

   

   د عکس سرچینه، @BarristerGohar

   په خیبر پښتونخوا کې د بېړني حالت او والي‌واکمنۍ په اړه د پاکستان په قامي اسمبلۍ کې تر وینا وروسته د تحریک انصاف مشر ګوهر علي خان د مرکزي حکومت دا پرېکړه "په کلکه وغندله".

   هغه د پارلمان ودانۍ نه بهر خبریالانو ته په خبرو کې وویل چې هېڅ "جمهوري او ټاکل شوی حکومت" په دې ډول نه شي ړنګول کېدای لکه د خیبر پښتونخوا حکومت چې بې‌واکه کړای شو.

   د ګوهر خان په وینا، "د بېړني حالت په نافذولو سره جمهوریت او ایالتي خپلواکۍ ته تاوان رسېږي. ستاسې دا عمل به د ترهګرۍ پر ضد ستاسې خبرې له پامه وغورځوي".

   هغه د پاکستان مرکزي حکومت تورن کړ چې کړنې یې ښيي چې "ولسواکۍ/ډیموکراسۍ ته ارزښت نه ورکول کېږي" او تېرو ټاکنو ته په اشاره یې وویل، "په پنجاب کې مو ټولې څوکۍ خپلې کړې وې او په خیبر پښتونخوا کې مو هم زموږ ټول واک محدود کړی و. اوس خو بس یوازې ستاسې رسمي اقدامات پاتې وو چې هغه مو هم وکړ".

   د پاکستان حکومت بیا وايي چې په خیبر پښتونخوا کې یې د "ناامنۍ د مخنیوي لپاره" بېړنی حالت او ګورنر راج نافذ کړی دی.

8. ۶ ساعتونه وړاندېوروستی, د پاکستان د قانون وزیر: "د امنیتي‌ وضعیت خرابوالي" حکومت د بېړني حالت نافذولو ته اړ کړ

   

   د عکس سرچینه، SCREENGRAB

   د پاکستان په قامي یا ملي اسمبلۍ کې په خیبر پښتونخوا کې د بېړني حالت او والي‌واکمنۍ د تصویب لپاره بحثونه روان دي چې د پارلماني چارو فدرالي وزیر طارق فضل چودري یې پرېکړه‌لیک د تایید یا منظورۍ لپاره وړاندې کړی دی.

   په دې اړه د وینا پر مهال د پاکستان د قانون وزیر اعظم نذیر تارړ ادعا وکړه چې په خیبر پښتونخوا کې امنیتي وضعیت په خرابېدو و او له ډيورنډ کرښې "هاغاړې د وسله‌والو د راوښتو" له امله د بېړني حالت اعلانولو ته "اړ شول". هغه ادعا چې په افغانستان کې د طالبانو حکومت په ځلونو رد کړې ده خو بېلابېل پاکستاني چارواکي یې تکراروي.

   د ښاغلي تارړ په وینا، "له ډېر غور او فکر، د حالاتو له سنجولو او په کابینه کې تر یونیم ساعته بحث وروسته" یې لومړي‌ وزیر ته د دې مشوره ورکړه چې "د یوه ځواکمن پاکستان لپاره د مرکزي او ایالتي‌ حکومت ګډې مبارزې اړتیا ده". ده په خیبر پښتونخوا کې د تحریک انصاف ګوند بې‌واکه شوی حکومت او اعلی وزیر سهیل اپریدی تورن کړل چې ګواکې د "امنیتي ځواکونو او ښاریانو قربانۍ یې له پامه غورځولې وې او په سیاسي هلو ځلو بوخت و".

   خو تحریک انصاف او یا هم ښاغلي اپریدي دې تورونو ته لا ځواب نه دی ویلی او د بېړني حالت د اعلان په ترڅ کې هغه له ګڼو نورو غړو سره نیول شوی دی.

9. ۷ ساعتونه وړاندېپه خيبر پښتونخوا کې سياسي بدلون شونی دی؟

   

   د عکس سرچینه، Getty Images

   بشپړ راپور دلته ولولئ: خيبر پښتونخوا له ۲۰۱۳ کال راهيسې د عمران خان په مشرۍ د پاکستان تحريک انصاف (پي ټي ای) مهم سياسي مرکز پاتې شوی دی.

   دغه ګوند د ۲۰۱۸ او ۲۰۲۴ ټاکنو کې هم په صوبه کې څرګند اکثريت ترلاسه کړی و او حکومت يې جوړ کړی و.

   د بېړني حالت او ګورنر راج تر نافذېدو وروسته، که څه هم تر اوسه په صوبه کې پراخ احتجاجونه نه دي ليدل شوي، خو سياسي شنونکي باور لري چې د عمران خان سياسي نفوذ او ولسي ملاتړ لا هم تر کافي بریده پياوړی دی.

   د خيبر پښتونخوا يو شنونکی غلام دستګير وايي:

   "زموږ د صوبې سياسي واقعيتونه له تېرو ۱۲ تر ۱۵ کلونو موده کې ډېر بدل شوي دي. اوس د عمران خان د رايو پانګه خورا پياوړې شوې ده".

   د هغه په وينا، هغه ګوندونه چې پخوا به يې په صوبايي سياست کې مهم رول لوباوه، لکه عوامي نېشنل ګوند (اې این پي) او پاکستان پيپلز ګوند (پي پي پي)، اوس د پخوا په څېر سياسي ځواک نه لري. دغه راز د افتاب شېرپاو ګوند، چې پخوا به يې د څو څوکيو په ګټلو سره د حکومت په جوړولو کې مهم رول درلود، هغوی هم خپل پخوانی نفوذ له لاسه ورکړی دی.

10. ۸ ساعتونه وړاندېوروستی, د پاکستان پارلمان به د خیبر پښتونخوا بېړنی حالت "تصویب" کړي؟

    

    د عکس سرچینه، Getty Images

    له هغه وروسته چې د پاکستان ولسمشر له لوري په خیبر پښتونخوا کې بېړنی حالت او والي‌واکمني یا ګورنر راج نافذ شوی، ټاکل شوې نن دا پرېکړه د تصویب یا تایید لپاره په قامي اسمبلۍ او سنا مجلس کې وړاندې شي.

    د دواړو مجلسونو د غونډو په اجنډا کې په دې اړه د جلا جلا پرېکړه‌لیکونو وړاندې کول شامل دي.

    د بي‌بي‌سي اردو د خبر له مخې، د پارلماني چارو فدرالي وزیر طارق فضل چودري به د تېرې اکتوبر میاشتې پر ۱۱مه په خیبر پښتونخوا کې د پاکستان ولسمشر له لوري د بېړني حالت د نافذولو اعلان د دغه هېواد "د اساسي قانون د ۲۳۲ مادې د لومړۍ فقرې له مخې د تصویب/منظورۍ لپاره پارلمان ته وړاندې کړي".

    بل لور ته ټاکل شوې چې په دې اړه د پارلمان ګډه غونډه سبا پنجشنبه (تله ۲۳/اکتوبر ۱۵) سهار وشي.

11. ۸ ساعتونه وړاندېوروستی, د خیبر په باړه کې څه روان دي؟

    

    د عکس سرچینه، gett

    د خیبر اړوند له باړې بازاره رپوټونه وايي چې نن هم هلته هټۍ تړلې پاتې دي.

    په پېښور کې د بي‌بي‌سي خبریال عزیز الله خان د یوه ځايي سوداګر له خولې ویلي چې، "په باړه کې نن سهار ځينې دوکانونه خلاص وو خو پولیسو هغه هم بند کړل".

    د یادولو ده چې هلته تېره ورځ د تاوتریخجنو مظاهرو خبرونه ورکړل شول.

    پولیسو ادعا کوله چې، "ورانکارو عناصرو د ناامنۍ خپرولو هڅه وکړه چې پولیسو یې مخنیوی وکړ او شاوخوا ۵۰ ورانکاري یې ونیول".

    د پېښور پولیسو دعوه کړې چې اوس په باړه کې حالت "قابو" دی او "هېڅ کوم پولیس نه دی تښتول شوی".

    د پېښور د پولیسو ویاند خبرداری ورکړی چې "دولتي ځایونو ته تاوان رسوونکو او امنیت خرابوونکو شرپسنده عناصرو سره به د ترهګرۍ او ورانکارۍ ضد قانون له مخې سخت چلند کېږي".

    د خیبر پښتونخوا په باړه کې د والي‌واکمنۍ نافذېدو پر ضد دا "مزاحمت" په داسې حال کې کېږي چې حکومتي چارواکي بیا د خپل دریځ دفاع او ملاتړ کوي.

    د پاکستان بهرنیو چارو وزیر د دې پرېکړې تر اعلانه وروسته ویلي وو چې د دغه هېواد مرکزي حکومت ته "بله لار نه وه ورپاتې". ځینو نورو چارواکو بیا د خیبر پښتونخوا تېر حکومت د دې هر څه لامل بللی.

12. ۸ ساعتونه وړاندېوروستی, په خیبر پښتونخوا کې د بېړني حالت په اړه د تېرې ورځې د ځينو خبرونو لنډيز:

    • پرون چهارشنبه (تله ۲۱/اکتوبر۱۳) د خیبر پښتونخوا واکمن والي فیصل کریم کونډي د دغه ایالت بې‌واکه شوی حکومت تورن کړ چې ګواکې چارې به یې "له کابل، کندهار او جلال اباده" سمبالېدې او نور دوی ته د منلو نه و.
    • د بېړني حالت په ترڅ کې د سهیل اپریدي په ګډون د تحریک انصاف ګڼ غړي نیول شوي نو معلومه نه ده چې دغو تورونه ته به یې ځواب څه وي. خو ‌په تېر کې یې له مرکزي حکومت او پوځ سره په خیبر پښتونخوا کې د پوځي عملیاتو پر سر اختلاف و.
    • د طالبانو حکومت هم کوم غبرګون نه کړ ورته ښکاره خو وړاندې ذبیح الله مجاهد ویلي وو چې "بې‌ځایه تورونه لګول او د ستونزو د حل پر ځای پر پروپاګند تمرکز د پاکستانیو چارواکو ناکام سیاست دی".
    • د پېښور په باړه کې د پولیسو او مظاهره‌چیانو ترمنځ د اخ‌وډب او تاوتریخوالي رپوټونه ورکړل شول.
    • په خیبر پښتونخوا کې دا وضعیت وروسته له هغه پیل شو چې د پاکستان ولسمشر اصف علي زرداري تېره یکشنبه (تله ۱۹/اکتوبر ۱۱) هلته بېړنی حالت او والي‌واکمني یا ګورنر راج نافذ کړ. په ترڅ کې یې د دغه ایالت صوبايي حکومت بې‌واکه شو او د اعلی وزیر سهیل اپریدي په ګډون یې ګڼ غړي ونیول شول.