آغاز اجلاس بریکس در دهلی‌نو؛ زیر سایه ترامپ و سفر شی پس از هفت سال به هند

سران کشورهای عضو گروه «بریکس» نشست سالانه امسال در روزهای ۱۲ و ۱۳ سپتمبر در دهلی‌نو را آغاز کردند.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، شی‌جی پینگ، رئيس‌جمهور چین و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران در نشست شرکت کرده‌اند.

برای تأمین امنیت این نشست، حدود ۳۰ هزار نیروی امنیتی برعهده گرفته‌اند و جاده‌های اطراف هوتل‌های محل اقامت رهبران خارجی به روی رفت‌وآمد بسته شده است.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، و آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، روز جمعه وارد دهلی نو شدند تا پیش از آغاز رسمی نشست، دیدارهای دوجانبه‌ای با نریندرا مودی، نخست‌وزیر هند، داشته باشند.

شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، که پس از هفت سال به هند سفر می‌کند.

با این حال، بریکس با چالش‌های داخلی هم مواجه است. اختلاف نظر میان اعضای این گروه دربارهٔ جنگ امریکا و اسرائیل با ایران، درگیری‌های ادامه‌دار میان عربستان سعودی و حوثی‌های مورد حمایت ایران در یمن و همچنین تنش‌های مرزی میان هند و چین، بر پیچیدگی‌های این نشست افزوده است.

این نشست در حالی برگزار شده است که جنگ‌ها در خاورمیانه و اوکراین سبب بی‌ثباتی در تجارت جهانی و افزایش بهای نفت شده است که انتظار می‌رود از بحث‌های اصلی اجلاس دهلی باشد.

گروه بریکس ۱۱ اقتصاد بزرگ نوظهور و در حال توسعهٔ جهان را گرد هم می‌آورد ازجمله برازیل، چین، مصر، اتیوپیا، هند، اندونیزیا، ایران، روسیه، عربستان سعودی، افریقای جنوبی و امارات متحدهٔ عربی.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در دیدار با نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، در حاشیه این اجلاس با اشاره به تحریم‌های آمریکا گفت: «استفاده روز افزون از ابزارهای اقتصادی برای اعمال فشار اقتصادی، تجارت مشروع کشورهای دیگر را به خطر انداخته است.»

او همچنین گفت: «نظام مالی کنونی جهان به دلیل تمرکز بر چند ارز محدود آسیب‌‌پذیر است، بانک بریکس می‌تواند به موتور ارزی کشورهای عضو تبدیل شود.»

پیشتر وزارت خارجه هند گفته بود که در دوره ریاست هند بر بریکس در سال ۲۰۲۶ شعار «ایجاد تاب‌آوری، نوآوری، همکاری و پایداری» دنبال می‌شود.

گروه بریکس در سال ۲۰۰۶ و در نخستین نشست وزیران امور خارجهٔ کشورهای عضو، در حاشیهٔ مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویارک، به‌گونهٔ رسمی شکل گرفت.

بریکس به عنوان یک بستر مهم برای رایزنی و همکاری دربارهٔ موضوعات معاصر با اهمیت جهانی و منطقه‌ای عمل می‌کند و بر موضوعات مرتبط با حکمرانی سیاسی و اقتصادی جهان تمرکز دارد.

حضور شی جین‌پینگ در این نشست اهمیت ویژه‌ای دارد.

این نخستین سفر او به هند از سال ۲۰۱۹ خواهد بود و بزرگ‌ترین گام در روند محتاطانه بهبود روابط دو همسایه رقیب شش سال پس از درگیری نظامی مرگبار در امتداد مرز مورد مناقشه آنها در منطقه تبت، محسوب می‌شود.

روابط میان این دو قدرت هسته‌ای آسیا بار دیگر در حال گرم‌تر شدن است و پروازها، صدور ویزه به شهروندان دو کشور و تماس‌های سطح بالا به‌تدریج افزایش پیدا می‌کنند.

مائو نینگ، سخنگوی وزارت خارجه چین، روز جمعه گفت: «چین آماده است با هند همکاری کند... از طریق تقویت ارتباطات، افزایش همکاری و مدیریت مناسب اختلافات.»

با این حال، بی‌اعتمادی همچنان پابرجاست و مرز مورد مناقشه در هیمالیا، افزایش کسری تجاری و رقابت راهبردی همچنان روابط دو کشور را پیچیده می‌کند.

سایه ترامپ بر اجلاس بریکس

امریکا عضو بریکس نیست، اما انتظار می‌رود دونالد ترامپ در نشست این هفتهٔ بریکس در دهلی نو حضوری غیرمستقیم اما پررنگ داشته باشد.

جنگ با ایران و تهدید همیشگی تعرفه‌های تجاری کاخ سفید، که هم متحدان و هم رقیبان امریکا را هدف گرفته‌اند.

رهبران بریکس در چنین شرایطی گرد هم آمده‌اند. با این حال، انتظار نمی‌رود این گروه بیانیه‌ای مشترک صادر کند که به‌طور مستقیم از امریکا انتقاد کند یا راهبردی هماهنگ برای مقابله با سیاست‌ها و رویکرد ژئوپولیتیکی ترامپ ارائه دهد.

یکی از دلایل این موضوع، اختلاف نظرهای عمیق در درون بریکس دربارهٔ میزان مقابله با واشنگتن است.

مایکل کوگلمن، پژوهشگر ارشد شورای آتلانتیک، به بی‌بی‌سی گفته است: «هند نمی‌تواند از بیانیه‌ای مشترک حمایت کند که آشکارا علیه واشنگتن موضع بگیرد.»

او معتقد است هرگونه انتقاد از سیاست‌های امریکا احتمالاً «مبهم و غیرمستقیم» خواهد بود؛ موضوعی که بازتاب‌دهندهٔ منافع متفاوت اعضای گروه بریکس است.

در حالی که روسیه و ایران ممکن است خواهان موضع‌گیری صریح‌تر گروه در برابر ترامپ شوند که واقعیت‌های ژئوپولیتیکی درون بریکس چنین اقدامی را دشوار می‌سازد.

هند که گزارش شده در مراحل پایانی مذاکرات یک توافق تجاری با امریکا قرار دارد، مایل نیست از بیانیه‌ای حمایت کند که باعث ناخشنودی کاخ سفید شود. چین نیز احتمالاً نمی‌خواهد بریکس به عنوان ابزاری برای رویارویی مستقیم با واشنگتن تلقی شود.

در همین حال، امارات متحدهٔ عربی نیز در موقعیت متفاوتی قرار دارد. این کشور در جریان حملات تلافی‌جویانهٔ ایران به اهداف امریکایی و اسرائیلی، هدف حمله قرار گرفته و میزبان پایگاه‌های نظامی امریکا نیز هست. از این رو، بعید به نظر می‌رسد از بیانیه‌ای پشتیبانی کند که در راستای منافع تهران تلقی شود.

کوگلمن می‌گوید گسترش بریکس باعث افزایش اهمیت این گروه شده است، اما در عین حال دستیابی به اجماع میان اعضا را نیز دشوارتر کرده است.

ترامپ در ماه‌های اخیر بارها از بریکس انتقاد کرده است، به‌ویژه از تلاش‌های این گروه برای کاهش وابستگی تجارت جهانی به دالر امریکا؛ روندی که معمولاً از آن با عنوان «دالرزدایی» یاد می‌شود.

او بارها به کشورهای بریکس هشدار داده است که نباید به دنبال ایجاد ارز جایگزین باشند یا اقداماتی انجام دهند که جایگاه دالر را در تجارت جهانی تضعیف کند.

ترامپ در یکی از این هشدارها در نوامبر ۲۰۲۴ گفته بود که اگر کشورهای بریکس از ایجاد ارزی جایگزین برای «دالر قدرتمند امریکا» حمایت کنند، با تعرفه‌های ۱۰۰ درصدی روبه‌رو خواهند شد.

با توجه به این شرایط، بریکس واقعاً چه دستاوردی می‌تواند داشته باشد؟

نفوذ سیاسی و اقتصادی بریکس در دههٔ گذشته به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. هرچند این گروه تمایلی ندارد موضعی آشکارا ضد امریکایی یا ضد غربی اتخاذ کند، اما می‌کوشد بر دستاوردهای موجود خود بیفزاید و نشان دهد که می‌تواند در کنار گروه‌هایی مانند جی۲۰ و جی۷ به یک قطب مؤثر جهانی تبدیل شود.

براساس ارزیابی بخش مانیتورینگ بی‌بی‌سی، کشورهای بریکس اکنون حدود ۴۹ درصد جمعیت جهان، ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهان و ۲۶ درصد تجارت بین‌المللی را در اختیار دارند.

مهم‌ترین دستاورد عملی این گروه تاکنون «بانک توسعهٔ جدید» بوده است؛ نهادی که میلیاردها دالر را برای پروژه‌های زیربنایی و توسعه‌ای تصویب کرده و بخش بزرگی از این سرمایه‌گذاری‌ها در کشورهای جنوب جهانی انجام شده است.

بریکس همچنین یک سازوکار ذخیرهٔ اضطراری ۱۰۰ میلیارد دالری ایجاد کرده است تا در صورت بروز بحران‌های مالی به اعضای خود کمک کند، هرچند این سازوکار هنوز در یک بحران بزرگ آزمایش نشده است.

انتظار می‌رود رهبران این گروه راه‌هایی را نیز برای آسان‌تر شدن پرداخت‌های فرامرزی با ارزهای محلی بررسی کنند. این موضوع برای روسیه و ایران، که هر دو با تحریم‌های شدید امریکا روبه‌رو هستند، اهمیت ویژه‌ای دارد.

بریکس همچنین تلاش می‌کند خود را به عنوان صدای کشورهای در حال توسعه مطرح کند و به‌صورت جمعی خواهان اصلاح نهادهایی مانند سازمان ملل متحد، صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی شود؛ نهادهایی که بسیاری از کشورهای در حال توسعه معتقدند بازتاب‌دهندهٔ توازن جدید قدرت در جهان نیستند.

برای هند، این نشست فرصتی است تا ادعای خود را برای رهبری کشورهای جنوب جهانی تقویت کند.

بخش زیادی از اولویت‌های سیاست خارجی دهلی نو، از جمله چندجانبه‌گرایی، ایجاد نظام جهانی چندقطبی، افزایش سهم کشورهای در حال توسعه در تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی و تجارت آزادتر، با اهداف کلی بریکس همخوانی دارد.

با این حال، هند باید راهی برای مدیریت نفوذ گستردهٔ چین در بریکس و حضور پررنگ‌تر پکن در بسیاری از کشورهای در حال توسعه پیدا کند.

به گفتهٔ مایکل کوگلمن، حکومت نریندرا مودی تمرکز ویژه‌ای بر تبدیل شدن به «رهبر یا صدای جنوب جهانی» داشته است. اما تلاش‌های هند برای گسترش نفوذ در افریقا و امریکای لاتین، جایی که چین عملکرد موفق‌تری داشته، با موفقیت محدودی همراه بوده است.

کوگلمن می‌گوید ترکیب جدید بریکس که بیشتر اعضای آن اقتصادهای در حال توسعه هستند، فرصتی را در اختیار هند قرار می‌دهد تا روابط خود را با کشورهایی مانند اتیوپیا، برازیل و اندونیزیا گسترش دهد و حضور و نفوذ بیشتری در افریقا و امریکای لاتین به دست آورد.