ده نویسنده و چهره فرهنگی زبان پشتو: تنوع زبان‌ها، میراث مشترک تمام مردم افغانستان است

ده شاعر، نویسنده و چهره‌ برجسته زبان پشتو زبان پشتو در افغانستان با نشر بیانیه‌ای می‌گویند تنوع زبان‌ها، میراث معنوی مشترک تمام مردم افغانستان است که باید به‌جای «جدایی و تقابل» محور وحدت و همبستگی ملی قرار بگیرد.

در پای این بیانیه نام‌های عبدالباری جهانی، حبیب‌الله رفیع، زلمی هیوادمل،‌ محمد آصف صمیم، زرین انزور، محمد بشیر دودیال، بریالی باجوری، پیر محمد کاروان، عبدالغفور لیوال و لعل پاچا آزمون آمده است.

آقای جهانی، وزیر اطلاعات و فرهنگ در دوره جمهوری این متن را در فیسبوک خود نشر کرده است.

در متن این بیانیه که به زبان پشتو نشر شده، آمده است:

«همۀ زبان‌های افغانستان بخش‌های ارزشمند فرهنگ ملی ما هستند و جایگاه و حقوق واقعی آن‌ها در قانون اساسی افغانستان تثیت شده است.»

در بخش دیگری از این اعلامیه آمده است: «ما که در شرایط کنونی با مشکلات و بحران‌های فراوان روبه‌رو هستیم، باید در فرهنگ و حافظه تاریخی مشترک خود به دنبال راه‌های معقول و علمی برای برون‌رفت از مشکلات باشیم و نباید با درگیر شدن در منازعات بی‌معنا و غیرمنطقی، فاصله‌ها را بیشتر کنیم.»

«به باور ما، عشق واقعی به زبان مادری آن است که برای تقویت آن از راه‌های علمی و فرهنگی تلاش کنیم، نه این‌که آن را به ابزاری برای جنگ با زبان‌ها و فرهنگ‌های دیگر تبدیل سازیم.»

آن‌ها از همه شخصیت‌های فرهنگی، نویسندگان، جوانان، اهالی رسانه‌ها و افغان‌های فعال در شبکه‌های اجتماعی خواسته‌اند که «جدا می‌خواهیم که به این منازعات زیان‌بار و غیرعلمی پایان دهند و بیش از این به وحدت ملی افغان‌ها آسیب نرسانند.»

این بحث چگونه مطرح شد؟

هرچند در این اعلامیه به‌طور مشخص از فرد یا افراد معینی که این بحث را مطرح کرده‌اند و این واکنش در پاسخ به آنان بوده است، نامی برده نشده، اما این بحث پس از آن در شبکه‌های اجتماعی به‌گونه گسترده مطرح شد که لطف‌الله حکیمی، بازرس عمومی وزارت دفاع حکومت طالبان، گفت: «پشتو و دری هر دو زبان‌های رسمی افغانستان هستند، اما پشتو زبان ملی افغانستان است.»

او در نهم سنبله (۳۱ آگست)، در مصاحبه‌ای با تلویزیون خصوصی «شمشاد» به مناسبت پنجمین سالگرد خروج نیروهای امریکایی و ناتو از افغانستان، صحبت می‌کرد، همچنین گفت: «زبان ملی به زبانی گفته می‌شود که به روی (پول) افغانی‌ نوشته شده باشد. برخی گاهی می‌گویند دو زبان ملی وجود دارد، در حالی که دو زبان نمی‌توانند ملی باشند و مردم به این حرف می‌خندند. زبان ملی یکی است و زبان دیگر رسمی است. زبان‌های رسمی حتی می‌توانند ده زبان هم باشند.»

گفتنی است که در ماه می سال ۲۰۲۴ به نقل از هبت‌الله آخندزاده، رهبر طالبان، گفته شده بود که نباید هیچ‌گونه تفاوتی میان زبان‌های دری و پشتو قائل شد و هر کسی که از این اصل سرپیچی کند، با او برخورد خواهد شد.

شماری از کاربران در شبکه‌های اجتماعی به سخنان آقای حکیمی واکنش نشان دادند و عمدتاً تأکید کردند که نباید به «تعصب زبانی» در میان مردم دامن زده شود.

حکومت طالبان در حال حاضر قانون اساسی ندارد، اما بر اساس مادهٔ شانزدهم قانون اساسی افغانستان مصوب سال ۲۰۰۴، زبان‌های پشتو و دری به‌عنوان زبان‌های رسمی شناخته شده بودند.

در آن قانون اساسی آمده است «از جمله پشتو، دری، ازبیکی، ترکمنی، بلوچی، پشه‌ای، نورستانی، پامیری و دیگر زبان‌ها، پشتو و دری زبان‌های رسمی کشور» هستند.

همچنین در این قانون اساسی، هیچ زبانی به‌عنوان «زبان ملی» نام برده نشده است.

در اعلامیهٔ تازه به بحث دیگری نیز تحت عنوان «لهجه‌های منطقه‌ای، زبان معیار و رسم‌الخط واحد» اشاره شده که به گفتهٔ آن‌ها باعث «مجادله‌های سطحی، غیرعلمی و بی‌مورد» شده است:

«نظر قاطع و روشن ما این است که تنوع لهجه‌ای نشانهٔ غنای یک زبان است و زبان‌های ما با همهٔ رنگارنگی‌های خود زیبا و دلنشین‌اند. تفاوت‌های گویشی در زبان‌های ما هرگز به اندازه‌ای نیست که گویندگان آن نتوانند یکدیگر را درک کنند. اگر هم در آموزش این زبان‌ها به غیر بومیان مشکلاتی جزئی وجود داشته باشد، مرجع حل این مسائل و تدوین روش‌های معیار، نهادهای علمی و دانشگاهی هستند، نه افراد. همچنین دستیابی به اجماع علمی در این زمینه نیازمند ثبات ملی و فراهم بودن شرایط مناسب همه‌جانبه است و اکنون زمان آن فرا نرسیده است.»

در ادامهٔ اعلامیه تأکید شده است: «افغانستان امروز بیش از هر زمان دیگری به بهبود شرایط زندگی انسانی مردم خود نیاز دارد و همه باید به‌عنوان اعضای یک ملت واحد، برای برون‌رفت از مشکلاتی تلاش کنیم که زندگی مشترک ملی ما را تهدید می‌کند.»