آیا تغییرات اقلیمی مانع بلندتر شدن قد انسان‌ها خواهد شد؟

در حدود ۱۵۰ سال گذشته، انسان‌ها به‌عنوان یک گونه، شاهد جهش چشمگیر در افزایش قد خود بوده‌اند، اما نشانه‌هایی وجود دارد که این روند ممکن است به پایان خود نزدیک شود و به نظر می‌رسد یکی از دلایل احتمالی آن، تغییرات اقلیمی است.

اسناد کافی وجود دارد که گرمایش جهانی منجر به افزایش رویدادهای جدی آب‌وهوایی از جمله موج‌های گرما و افزایش رطوبت می‌شود. اکنون، گروهی از پژوهشگران در دانشگاه کالیفرنیا در ایالات متحده، دریافته‌اند که چنین شرایطی ممکن است از هم‌اکنون رشد قد کودکان را پیش از تولد کاهش داده باشد.

این گروه، اطلاعات مربوط به ۲۰۰ هزار کودک زیر پنج سال را در جنوب آسیا که به‌شدت در معرض آثار تغییرات اقلیمی قرار دارد، بررسی کردند. پژوهشگران برآورد کرده‌اند کودکانی که در دوران جنینی، در هر سه‌ماهه بارداری در معرض جهش‌های دما بالاتر از ۳۵ درجه سانتی‌گراد همراه با رطوبت بالا قرار گرفته‌اند، به‌طور میانگین ۱۳ درصد کوتاه‌تر از حد انتظار گروه سنی خود خواهند بود.

رشد قد در فاصله تولد تا پنج‌سالگی، شاخص کلیدی سلامت و رشد کلی کودک به‌شمار می‌رود.

اگرچه قد نهایی افراد تا حد زیادی به ژنتیک و عواملی مانند تغذیه و سلامت وابسته است، اما به گفته کِیتی مک‌ماهون، نویسنده اصلی پژوهش، «این مطالعه نشان می‌دهد که افزایش گرما و رطوبت در نتیجه تغییرات اقلیمی، واقعاً متوسط قد کودکان تا سن پنج‌سالگی را در جنوب آسیا تهدید می‌کند».

او می‌افزاید: «تصویر جهانی هنوز نامشخص است، اما خیلی از مسائل به اقدامات کاهش‌دهنده و سازگاری در دهه‌های آینده بستگی خواهد داشت. می‌توان انتظار داشت نتایج مشابهی در دیگر کشورهای با درآمد پایین و متوسط که از قبل با سطوح بالای دما و رطوبت روبه‌رو هستند، نیز دیده شود.»

بر اساس طبقه‌بندی‌های بانک جهانی، حدود ۱۲۰ کشور در گروه کشورهای با درآمد پایین و متوسط قرار می‌گیرند.

اثر آکاردیونی در قد انسان

دانشمندان می‌دانند که انسان‌ها در طول تاریخ دوره‌هایی از نوسان شدید در اندازه قد، به‌ویژه در دوره‌های تغییرات بزرگ را تجربه کرده‌اند. یکی از این دوره‌ها، گذار از شکارگری-گردآوری به کشاورزی در حدود ۱۰ هزار سال پیش بود که براساس برخی پژوهش‌ها، در ابتدا تأثیر منفی بر میانگین قد انسان‌ها گذاشت.

اخیرا و در سال ۲۰۰۴، پروفیسور ریچارد استکل، استاد اقتصاد دانشگاه ایالتی اوهایو، یک مطالعه عمده در این زمینه منتشر کرد. او اطلاعات مربوط به قد هزاران اسکلت کشف‌شده در گورستان‌های شمال اروپا از قرن نهم تا نوزدهم میلادی را بررسی کرد و دریافت که میانگین قد در این دوره نوسان داشته و در قرن هفدهم به پایین‌ترین حد خود رسید.

در آن دوره، اروپا شاهد تغییرات متعدد، از جمله گسترش شهرها بود که شیوع بیماری‌های ساری را افزایش داد، تغییرات در تولید کشاورزی، و هم‌چنین «عصر یخبندان کوچک» یا دوره‌ای از سرما که بین قرن‌های شانزدهم تا نوزدهم طول کشید.

پروفیسور استکل در این پژوهش نوشت: «مردان شمال اروپا تا دهه ۱۷۰۰ میلادی به‌طور میانگین ۲٫۵ اینچ (۶/۴ سانتی‌متر) از قد خود را از دست داده بودند؛ کاهشی که تا نیمه نخست قرن بیستم به‌طور کامل جبران نشد.»

داکتر آندریا رودریگز مارتینز، پژوهشگر سلامت جمعیت در امپریال کالج لندن، که چندین مقاله درباره تغییرات قد انسان نوشته است، نگران است که تغییرات اقلیمی فشار مشابهی بر جمعیت‌های امروزی وارد کند.

او می‌گوید: «ملل متحد تخمین زده است که حدود یک میلیارد کودک در سراسر جهان در معرض 'خطر بسیار بالای' پیامدهای تغییرات اقلیمی قرار دارند. منصفانه است که بگوییم تغییرات اقلیمی از راه‌های مختلف تهدیدی جدی برای رشد و سلامت کودکان به‌شمار می‌رود.»

کوتاه‌تر شدن غول‌های هالندی

با نگاهی کلی به قرن بیستم، به نظر می‌رسد شرایط زندگی نقش مهمی در افزایش قد انسان‌ها ایفا کرده است.

شبکه پژوهشی NCD-RisC که متشکل از گروهی از دانشمندان سلامت در سراسر جهان است، در سال ۲۰۱۷ تحلیلی از داده‌های زیست‌سنجی مردان و زنان در ۲۰۰ کشور – متولدین بین سال‌های ۱۸۹۶ تا ۱۹۹۶ – منتشر کرد.

بر اساس این تحلیل، میانگین قد مردان در جهان از ۱۶۲ سانتی‌متر به ۱۷۱ سانتی‌متر افزایش یافت و میانگین قد زنان از ۱۵۱ سانتی‌متر به ۱۵۹ سانتی‌متر رسید.

اما همه کشورها به یک اندازه رشد نکردند. برای نمونه، مردان ایرانی به‌طور میانگین ۱۶/۵ سانتی‌متر بلندتر شدند و زنان کوریای جنوبی ۲۰/۲ سانتی‌متر افزایش قد داشتند. در سوی دیگر طیف، زنان ماداگاسکار تنها ۱/۵ سانتی‌متر و مردان پاکستانی ۱/۲۷ سانتی‌متر در طول قرن رشد کردند.

چرا چنین تفاوتی وجود دارد؟

دکتر مارتینز توضیح می‌دهد: «تفاوت قد تا حد زیادی با ژنتیک ارتباط دارد، اما همچنین به ترکیبی از عوامل تغذیه‌ای، محیطی و اجتماعی-اقتصادی مرتبط است.»

این عوامل شامل دسترسی به خوراکی‌های مغذی، آب پاک، و پیشرفت‌های پزشکی است که توانایی ما را برای مقابله با بیماری‌ها افزایش داده‌اند.

همچنین اطلاعاتی وجود دارد که نشان می‌دهد رشد متوسط قد انسان ممکن است در برخی از بلندقدترین کشورهای جهان به حد نهایی رسیده باشد.

بلندقدترین مردم جهان در هالند زندگی می‌کنند که نتیجه بهبود تاریخی استانداردهای زندگی، دسترسی به غذای باکیفیت و پیشرفت‌های طبی است.

کریستینا تامپسون، استاد سلامت و جامعه در دانشگاه واخنینگن هالند، می‌گوید: «داستان هالندی‌ها ارتباط واضح میان محیط زندگی سالم‌تر و جمعیت‌های بلندقدتر را نشان می‌دهد.»

اما براساس اطلاعات مرکز آمار هالند، میانگین قد در این کشور کاهش یافته است. مردان متولد ۱۹۸۰ در ۱۹سالگی به‌طور میانگین ۱۸۳/۹ سانتی‌متر قد داشتند، اما این رقم برای متولدین ۲۰۰۱ به ۱۸۲/۹ سانتی‌متر کاهش یافت. برای زنان هلندی نیز میانگین قد از ۱۷۰/۷ سانتی‌متر به ۱۶۹/۳ سانتی‌متر رسید.

به گفته این نهاد، یکی از دلایل این کاهش، «مهاجرت جمعیت‌های جدید با قد کوتاه‌تر و فرزندان متولدشده از آن‌ها در هالند» است. اما این نهاد همچنین اشاره کرده که کاهش قد در میان کودکانی با والدین هلندی‌تبار نیز مشاهده شده است.

تامپسون می‌گوید: «هنوز روشن نیست چه عاملی باعث این کاهش شده است. آیا کیفیت تغذیه افت کرده؟ آیا چاقی دوران کودکی مانع رشد کافی شده است؟»

توقف رشد به دلیل نابرابری

تعجب‌آور نیست که کشورهای توسعه‌یافته در صدر رتبه‌بندی جهانی قد قرار داشته باشند.

اما این رتبه‌ها می‌توانند تغییر کنند.

در اواخر قرن نوزدهم، ایالات متحده سومین کشور بلندقد جهان بود. اما امروزه، امریکایی‌ها حتی در میان ۲۰ کشور اول نیز قرار ندارند.

این بدان معنا نیست که قد آن‌ها کوتاه‌تر شده است – مردان امریکایی متولد ۱۹۹۶ به‌طور میانگین بیش از ۶ سانتی‌متر از همتایان‌شان که ۱۰۰ سال پیش متولد شده بودند، بلندتراند. بلکه دیگر کشورها با سرعت بیشتری رشد کرده‌اند.

جان کوملوس، اقتصاددان امریکایی و پیشگام تاریخ آنتروپومتری (علم مطالعه و اندازه‌گیری ابعاد مختلف بدن انسان)، به نابرابری‌های اجتماعی-اقتصادی، به‌ویژه دسترسی به مراقبت‌های پزشکی در دهه‌های اخیر در این کشور اشاره می‌کند.

او می‌گوید: «ایالات متحده از کشورهایی که رویکرد دولت رفاه را در پیش گرفتند عقب افتاد. در این کشورها حتی افراد کم‌درآمد هم می‌توانند فرزندان‌شان را نزد پزشک ببرند.»

پروفیسور کوملوس همچنین افزایش نرخ چاقی در امریکا از نیمه قرن بیستم – به‌ویژه در میان کودکان و نوجوانان – را مقصر می‌داند. هرچند داده‌های دولتی نشان می‌دهد الگوهای غذایی در دو دهه گذشته بهبود یافته، اما همچنان بیش از نیمی از امریکایی‌های زیر ۱۸ سال از نظر تغذیه‌ای وضعیت مناسبی ندارند.

او می‌افزاید: «آن‌چه تاریخ به ما نشان داده این است که اگر می‌خواهید یک جمعیت از نظر قد رشد کند یا این رشد را حفظ کند، در قدم نخست باید به‌درستی تغذیه شود.»

داستان دو کوریا و دو آلمان

نمونه برجسته دیگری از نقش شرایط زندگی در رشد قد، مربوط به کوریایی‌هایی می‌شود که در دهه ۱۹۵۰ بر اثر جنگ به ساکنان دو کشور کوریای شمالی و جنوبی تقسیم شدند.

مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۱ به‌وسیله پژوهشگران دانشگاه سونگ‌کیون‌کوان در سئول نشان داد افرادی که در شمال متولد شده‌اند، به‌طور میانگین تا ۸ سانتی‌متر کوتاه‌تر از همتایان جنوبی خود هستند.

تفاوتی مشابه، اما کمتر، در مقایسه میان افرادی که در دوران تقسیم آلمان (۱۹۴۹ تا ۱۹۹۰) متولد شدند نیز مشاهده شده است. آلمانی‌های غربی به‌طور میانگین حدود ۱ سانتی‌متر بلندتر از همسایگان شرقی خود بودند.

آیا رشد قد ما متوقف شده است؟

شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد رشد افزایش قد در برخی کشورهای توسعه‌یافته ممکن است به اوج خود رسیده یا متوقف شده باشد، هرچند این موضوع می‌تواند با رشد سریع‌تر کشورهای در حال توسعه جبران شود.

در حالی که شرایط اجتماعی-اقتصادی در برخی مناطق عقب‌مانده همچنان می‌تواند بهبود یابد، نگرانی‌های فزاینده‌ای وجود دارد که تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت انسان ممکن است مانعی جدی باشد.

کِیتی مک‌ماهون می‌گوید: «افرادی که در مناطقی با بالاترین و سریع‌ترین افزایش درجه حرارت و رطوبت زندگی می‌کنند، اغلب با بیشترین موانع برای سازگاری با تغییرات اقلیمی روبه‌رو هستند.»

او می‌افزاید: «تغییرات اقلیمی اثرات منفی مشاهده شده را احتمالا برای افرادی مانند کشاورزان که در فضای باز کار می‌کنند و دسترسی اندکی به تهویه مطبوع دارند یا هیچ‌ دسترسی ندارند، تشدید خواهد کرد.»