چرا محدودیت‌های ادعایی بر شیعیان در افغانستان واکنش‌ برانگیز شده است؟

شماری از شهروندان شیعه مذهب افغانستان ادعا کرده‌اند که «حکومت طالبان پیوسته محدودیت‌ها بر شیعیان را افزایش داده است». اخیرا یک عالم دینی شیعه طالبان را متهم کرده است که او را احضار و با او بدرفتاری کردند، زیرا عقد نکاح ازدواج موقت یک زوج را که در مذهب شیعه به آن «صیغه» گفته می‌شود، خوانده بود.

مسلمانان شیعه مذهب، صیغه یا «متعه» را مطابق فقه جعفری مجاز می‌دانند که در آن یک مرد و یک زن به مدت چند ساعت تا چند روز، هفته یا ماه با هم به‌صورت موقت ازدواج می‌کنند. با این حال، چنین ازدواج‌هایی طبق فقه حنفی سنی که طالبان نیز به آن پایبند هستند، مجاز نیست.

فقه جعفری یا «فقه جعفریه» تا پیش از حاکمیت دوباره طالبان بر افغانستان توسط دولت پیشین این کشور به رسمیت شناخته شده بود و مسلمانان شیعه در امور مذهبی خود، از جمله انجام ازدواج موقت، از آزادی برخوردار بودند.

حکومت طالبان، قوانین دولت قبلی را لغو کرده و بیشتر بر اجرای احکام مبتنی بر فقه حنفی به جای احکام فقهی سایر مذاهب اسلامی تمرکز کرده است.

«مرا بخاطر خواندن عقد موقت احضار و لت و کوب کردند»

آیت‌الله حسین‌داد شریفی، یک عالم دینی شیعه ساکن کابل، حکومت طالبان را متهم کرده است که محدودیت‌ها و ممنوعیت‌ها بر شیعیان را افزایش داده است.

او در یک سخنرانی در نماز جمعه در غرب کابل در پانزدهم ماه می گفت که مسئولان بخش شکایات وزارت امر به معروف و نهی از منکر روز ۱۵ می او را احضار کردند، درباره بستن نکاح موقت از اوبازجویی کردند و مورد ضرب و شتم قرار دادند.

آقای شریفی می‌افزاید که «یک [طالب] مرا با مشت زد و عمامه‌ام افتاد»، اما افراد دیگری که در اتاق نشسته بودند، او را «از خشونت بیشتر منع کردند».

او همچنین ادعا کرد که مقامات حکومت طالبان، دیگر روحانیون شیعه را مجبور کرده‌اند که ضمانت کتبی بدهند که دیگر عقد ازدواج موقت کسی را نمی‌خوانند.

او گفت: «آنها [طالبان] بسیاری از روحانیون را به بهانه ارتکاب جرم احضار کردند. سپس آنها را به حوزه علمیه بردند، امضا، عکس و ضمانت از آنها گرفتند که اگر دوباره این کار را انجام دهند، به مدت شش ماه زندانی می‌شوند. این چه معنایی دارد؟ آیا این توهین به ما نیست؟ آیا این توهین به مکتب ما نیست؟ آیا این توهین به ایمان ما نیست؟»

آیت الله حسین‌داد شریفی، روحانی افغان، همچنین ادعا کرد که مقام‌های طالبان در خیابان‌ها دختران و پسران شیعه هزاره را که با هم راه می‌روند، متوقف کرده و آنان را به ظن ازدواج موقت بازداشت می‌کنند.

آقای شریفی تأکید می‌کند که سیاستمدار نیست و هیچ علاقه سیاسی ندارد و از طالبان خواست که «حداقل در زندگی شخصی ما دخالت نکنند».

بسیاری از رسانه‌های افغانستان در خارج از کشور اظهارات آقای شریفی را پوشش داده‌اند.

قانون چه می‌گوید؟

براساس برخی آمارها، شیعیان حدود ۲۰ درصد جمعیت افغانستان را تشکیل می‌دهند و در سال ۲۰۰۹، در دوران حکومت حامد کرزی، رئیس جمهور سابق، دولت فقه جعفری را برای شهروندان شیعه در قانون مدنی به رسمیت شناخت. شیعیان از این قانون برای حل برخی از مسائل خانوادگی مانند ازدواج، طلاق و میراث استفاده می‌کردند.

با این حال، وقتی طالبان پس از حاکمیت بر افغانستان قوانین دولت قبلی را لغو کرد، این قانون نیز لغو شد و در نتیجه، فقه جعفری محدود و تقریباً در همه موارد با فقه حنفی جایگزین شد.

حکومت طالبان در سال ۲۰۲۴ براساس «قانون اخلاق» به وزارت امر به معروف و نهی از منکر اجازه داد تا «مطابق با شریعت اسلامی و فقه حنفی، امر به معروف و نهی از منکر کند».

در سال ۲۰۲۶ نیز حکومت طالبان در «قانون جزا» اهمیت بیشتری برای فقه حنفی در مقایسه با سایر مکاتب اسلامی و اقلیت‌های مذهبی قایل شده است.

در حالیکه هر چهار مذهب اهل سنت از احترام و جایگاه خاصی برخوردارند، این قانون، افراد را از ترک مذهب حنفی مع می‌کند.

حکومت طالبان، همچنین در ماه فبروری امسال، قانونی را برای تنظیم سخنرانی‌های مبلغان یا واعظان مذهبی وضع کرد که بر اساس آن، واعظان مذهبی باید پیرو مذهب حنفی باشند.

چه محدودیت‌هایی بر شیعیان وضع شده؟

شماری از شیعیان افغانستان و گروه‌های مخالف، گهگاهی حکومت طالبان را به محدود کردن مراسم عاشورا متهم کرده‌اند، آیینی که مسلمانان شیعه در سراسر جهان در دهم ماه محرم، به یاد شهادت امام حسین، نواسه پیامبر اسلام، برگزار می‌کنند.

با این حال، مقام‌های طالبان می‌گویند که این محدودیت‌ها برای «امنیت عمومی» است، زیرا در گذشته، گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) این مراسم‌ها را مورد حمله قرار داده است.

منتقدان همچنین می‌گویند که طالبان، شیعیان را مجبور کرده‌اند که هم عید فطر و هم عید قربان را طبق فقه حنفی جشن بگیرند.

کدام گروه‌‌های مذهبی دیگر هدف قرار گرفته‌اند؟

طالبان از زمان به قدرت رسیدن در افغانستان، گروه‌های مذهبی دیگر مانند سلفی‌ها و صوفی‌ها را نیز هدف قرار داده‌اند.

در ماه سپتامبر ۲۰۲۵ وزارت امر به معروف و نهی از منکر، سید ابراهیم گیلانی، یک رهبر مذهبی صوفیان را همراه با شماری از مریدانش به اتهام انجام اعمال خلاف اسلام بازداشت کرد.

براساس گزارش‌ها، طالبان فعالیت مدارس سلفیان را در ولایت کنر ممنوع کرده‌اند.

موضع حکومت طالبان چیست؟

حکومت طالبان، تاکنون در مورد ادعای بدرفتاری با آقای شریفی و محدودیت‌های ادعایی بر اعمال مذهبی شیعیان اظهار نظری نکرده است، اما عبدالطیف منصور، وزیر انکشاف دهات حکومت طالبان، روز ۱۷ می، با سید حسن فاضل‌زاده، از رهبران بانفوذ شیعه، دیدار کرد. اگرچه جزئیات این دیدار مشخص نیست، اما همزمان با انتشار گزارش‌ها در مورد «بدرفتاری» ادعایی انجام شد.

کمیسیون علمای شیعه افغانستان، اعلام کرد که «موضوع رفتار تحقیرآمیز با آیت‌الله شریفی را با وزارت امر به معروف و نهی از منکر مطرح کرده و خواستار توقف چنین رفتارهای نامناسبی شده است».

در بیانیه این کمیسیون آمده است: «مقامات وزارتخانه به آنها اطمینان داده‌اند که نتایج تحقیقات خود را با آنها در میان خواهند گذاشت.»

با این حال، خود وزارت امر به معروف و نهی از منکر حکومت طالبان، در این مورد اظهار نظری نکرده است.

رهبران طالبان، پیش از این بر وحدت بین همه گروه‌های قومی و مذهبی در افغانستان تأکید کرده‌اند، اما مواردی نیز دیده شده‌ که به دنبال ارجحیت دادن به فقه حنفی بوده‌اند.

*بی‌بی‌سی مانیتورینگ بخش بررسی و تحلیل رسانه‌های محلی کشورهای مختلف است