پس از جنجال بر سر حجاب در هرات چه گذشت؟

مقام‌های امنیتی در هرات به بی‌بی‌سی تأیید کرده‌اند که پیش از اعتراض‌های هفتهٔ گذشته، دست‌کم ۱۹ زن بازداشت شده بودند که سپس آزاد شدند.

به گفتهٔ مقام‌های محلی هرات، این زنان به اتهام «بدحجابی» بازداشت شده بودند. اعتراض‌هایی در پی آن در شهرک جبرئیل به‌راه افتاد که در جریان آن تیراندازی رخ داد و گزارش شده که دو نفر کشته و شماری دیگر زخمی شدند.

پیش از این، هیأت معاونت ملل متحد در افغانستان (یوناما) ادعا کرده بود که ۳۰ زن در هرات بازداشت شده‌اند، اما حکومت طالبان در آن زمان این بازداشت‌ها را رد کرده بود.

شماری از زنان به بی‌بی‌سی گفته‌اند که رویدادهای اخیر، خوف و رعب در میان مردم را بیشتر کرده است. زنان هنگام بیرون شدن از خانه نمی‌دانند چه نوع حجاب بپوشند و چه نوع لباس به‌تن کنند.

تنش بر سر حجاب از یکی از مناطق پرجمعیت هرات آغاز شده. جاده لیلامی فروشی شهر، جایی که در هفتهٔ اول ماه جون ۱۹ زن به اتهام بدحجابی بازداشت شدند. مقام‌های ولایتی می‌گویند این زنان پس از ضمانت خانواده‌های‌شان آزاد شده‌اند.

اما در یکی از مناطق دورتر شهر، در حوزهٔ سیزدهم، وضعیت به خشونت کشید و نشانه‌های آن هنوز هم دیده می‌شود، از جمله شیشه‌های شکستهٔ دکان‌ها که به نظر می‌رسد بر اثر اصابت گلوله تخریب شده‌اند.

در منطقهٔ جبرئیل شهر هرات، اعتراض از یک جادهٔ اصلی آغاز شد و سپس در یک کوچهٔ باریک، به سوی معترضان تیراندازی شد.

چند قدم دورتر از محل حادثه، محمدحسن ۶۰ ساله با کراچی خود سبزی و میوه می‌فروشد، اما در خانه‌اش زخمی دارد که نگران او است؛ پسر ۱۱ ساله‌اش که در جریان اعتراض‌ها از ناحیهٔ پا زخمی شده است.

او به بی‌بی‌سی گفت: «کراچی‌اش را همان‌جا گذاشته بود. او کودک است و نمی‌فهمد. رفته بود تظاهرات را تماشا کند. بسیار ترسیده بود، چون ابتدا پایش اصابت کرد و بعد روی زمین افتاد.»

بیش از یک هفته از اعتراض‌ها گذشته، اما ترس هنوز در میان مردم پابرجاست.

یک زن در صحبت با بی‌بی‌سی آن روز چنین توصیف می کند:

«ما خیلی ترسیده بودیم. همان روز جمعه اصلاً از خانه بیرون نرفتیم. چند بار خواستیم بیرون برویم، اما دیدیم تمام منطقه پر از نیروهای نظامی است. فضا ترسناک بود و ما هم در خانه ماندیم. همین دیروز هم برای کاری بیرون رفتم، دیدم که زنان عملاً در اماکن عمومی دیده نمی‌شوند. کسانی هم که بیرون می‌آیند، محرم با خود دارند و این برای زنانی که کار می‌کنند و آرزو و هدف دارند، بسیار دشوار است.»

یک زن دیگر، که به دلایل امنیتی از او نام نمی‌گیریم، می‌گوید وقتی از خانه بیرون می‌شود مطمئن نیست چه نوع پوشش داشته باشد. اگرچه والی هرات گفته است که زنان می‌توانند با حجاب و چادر نماز سنتی بیرون بروند.

این زن می‌افزاید:

«با اینکه حجاب داریم، روسری به سر داریم و موهایمان دیده نمی‌شود و حتی ماسک هم می‌زنیم، باز هم می‌ترسیم.

چون در این اواخر زنان را بازداشت کرده‌اند، بیشتر از بیرون رفتن می‌ترسیم. اما مجبوریم بیرون برویم، یا برای خرید یا برای کار. اما هر روز این نگرانی وجود دارد که شاید کسی بیاید و ما را بازداشت کند.»

در این منطقه که بیشتر باشنده‌گان آن افغان‌های شیعه‌مذهب هستند، عالمان دینی می‌گویند زنان محجبه‌اند و چالش بزرگی وجود ندارد.

از محمد مطهری، یکی از رهبران مذهبی منطقه، پرسیدم اگر حجاب رعایت می‌شود، پس در این تنش چه کسی مقصر است؟

او می‌گوید: «من رسانه‌ها و کسانی را مقصر می‌دانم که عمداً و آگاهانه از طریق فیسبوک و شبکه‌های اجتماعی در این موضوع دخالت کردند، عکس‌ها و ویدیوهای جعلی منتشر کردند و ذهن مردم را مغشوش ساختند. مقصر همین‌ها هستند.»

اما حکومت طالبان روایت دیگری دارد. مقامات می‌گویند پیش از اعتراض، افرادی به این منطقه فرستاده شده بودند تا ناآرامی ایجاد کنند.

قاری نجیب‌الله علی، آمر امنیت هرات به بی‌بی‌سی گفت:

«برخی افرادی که از کشورهای خارجی به افغانستان آمده بودند، حجاب اسلامی را درست رعایت نمی‌کردند و این موضوع بر مردم شهر هرات نیز تأثیر منفی گذاشته بود. مأموران زن مکلف به این مسائل، این بانوان را در شهر متوقف می‌کردند و برای‌شان توصیه‌های شرعی می‌کردند. به مکانی آنها منتقل می‌کردند که از لحاظ رعایت محرمیت و حفظ شخصیت آنها مقامات آن را در نظر گرفته‌ بودند. سپس این زنان دوباره به خانواده‌های‌شان سپرده می‌شدند و از آنان تعهد گرفته می‌شد که به دختران‌شان توجه کنند. حتی مواردی وجود داشت که برخی دختران با حجاب اسلامی از خانه بیرون می‌شدند، اما وقتی به شهر می‌رسیدند، حجاب و چادر خود را در بیک خود می‌گذاشتند و گشت وگذار می‌کردند که حتی خانواده‌های‌شان هم از این بابت خوش نبودند.»

از آقای علی پرسیدم: اما آیا شما تیراندازی کرده‌اید و آیا نیروهای شما حق داشتند به سوی یک تظاهرات مسالمت‌آمیز آتش بگشایند؟

او گفت: «افراد بازداشت‌شده اعتراف کرده‌اند که از سوی عوامل خارجی برای آنها پروژه داده شده بود تا در میان معترضان نفوذ کنند و عمداً به برخی افراد تیراندازی کنند. مجاهدین ما همواره رفتار حرفه‌ای داشته‌اند، اما در میان معترضان افرادی نیز حضور داشتند که دست به خشونت و تشدد می‌زدند. اگر مسئولان ما جلوی این خشونت را نمی‌گرفتند، باعث خسارات جانی و مالی بیشتری در میان شهریان یا منطقهٔ جبرئیل که در آنجا تظاهرات کردند، می‌شد.»

بی‌بی‌سی نمی‌تواند این ادعاها دربارهٔ افراد بازداشت‌شده را به‌طور مستقل تأیید کند. در ویدیوهای منتشرشده از منطقهٔ جبرئیل در زمان اعتراض‌ها دیده می‌شود که نیروهای امنیتی حکومت طالبان شلیک هوایی کرده‌اند.

در وضعیت فعلی، دسترسی به زنان معترض شنیدن روایت آنها دشوار است. بنابراین نمی‌توان به‌طور مشخص گفت که با اعتراض‌ آنها چگونه برخورد شد.

آنچه روشن است، پیامدهای تنشی است که بر سر حجاب شکل گرفته و ترسی مبهم را در میان مردم گسترش داده است. برای حکومت طالبان، این تنش می‌تواند یک رویداد امنیتی تلقی شود، اما در سطح بین‌المللی ممکن است بر تصویری که از این گروه در اذهان است، تأثیر منفی بگذارد و برای مردم عادی، آنچه رخ داد، پریشانی و بی‌اطمینانی تلقی می‌شود