«هرگز افغانستان را ندیده‌ام»؛ شش میلیون افغان اخراج‌شده، زندگی را زیر حاکمیت طالبان از نو آغاز می‌کنند

سالخوردگان با چهره‌هایی درهم‌کشیده و به کمک عصاهای زیربغل، به سختی راه می‌روند. کودکان با چشمانی گشوده خیره مانده‌اند و مرغ‌هایی را در آغوش گرفته‌اند که از خانه‌هایشان آورده‌اند؛ خانه‌هایی که به ناچار پشت سر گذاشته‌اند.

نازیه ۳۵ساله در پاکستان به دنیا آمده است. او تنها چند دقیقه پس از ورود از مرز افغانستان می‌گوید: «حس خوبی است که در کشور خودم هستم.»

گذرگاه تورخم که به «نقطه صفر» شهرت دارد، جایی است که یک زندگی دشوار پایان می‌یابد و زندگی دیگری آغاز می‌شود.

نازیه آهی می‌کشد و درحالی‌که همراه دو فرزندش به‌سوی محل‌های ثبت‌نام پوشیده از پرچم‌های سفید و سیاه طالبان می‌رود، می‌گوید: «اما من تا به حال به افغانستان نیامده‌ام و بسیاری از مردم اینجا حتی نان کافی برای خوردن ندارند.»

امسال تقریبا تمام اعضای خانواده‌اش، یعنی هشت خواهرش و فرزندان آن‌ها، از پاکستان یا ایران اخراج شده‌اند؛ آن‌ها بخشی از بزرگ‌ترین جابه‌جایی فرامرزی جمعیت در سراسر جهانند.

ده‌ها سال است که میلیون‌ها افغان برای پناه جستن یا یافتن کار به پاکستان و ایران گریخته‌اند. از زمان به قدرت رسیدن طالبان در اگست ۲۰۲۱ نیز شمار کسانی که از این کشور می‌گریزند، همچنان افزایش یافته است.

اکنون بیشتر آن‌ها به اجبار بازگردانده می‌شوند، زیرا این دو کشور اخیرا نسبت به مهاجران فاقد مدرک اقامت رویکرد سختگیرانه‌ای داشته‌اند. نازیه و خانواده‌اش مدرک اقامت نداشتند اما ملل متحد و گروه‌های حقوق بشری می‌گویند که دامنه این عملیات امنیتی بسیار فراتر رفته و افغان‌های ثبت‌نام‌شده را نیز دربر گرفته است. پاکستان نیز حالا آشکارا می‌گوید که دارندگان کارت ثبت‌نام از این اقدامات مستثنا نیستند.

اخراج‌ها ادامه دارد و نشانه‌ای از توقف آن دیده نمی‌شود.

بنابر اعلام کمیساریای عالی ملل متحد در امور پناهندگان، تنها در سال جاری یک میلیون نفر دیگر به اجبار از پاکستان و ایران بازگردانده شده‌اند.

چارلی گودلیک، سخنگوی این کمیساریا در افغانستان، در گرمای سوزان و در حالی که کنار مجموعه خیمه‌های نزدیک مرز ایستاده، می‌گوید: «در کمتر از سه سال، شاهد بازگشت شش میلیون نفر به افغانستان بوده‌ایم؛ جمعیتی به اندازه یک کشور کوچک. در تاریخ معاصر هرگز موج بازگشتی در چنین ابعادی ندیده‌ایم.»

چشم‌انداز اطراف متروک و پوشیده از سرپناه‌های موقتی و پلاستیکی است. ملل متحد و دیگر نهادهای امدادرسان این سرپناه‌ها را برپا کرده‌اند تا مردمی که جایی برای رفتن ندارند، چند شب در آن‌ها بمانند؛ هرچند که بسیاری از این خیمه‌ها فرسوده و پاره شده‌اند.

بسیاری از کسانی که بازگشته‌اند، چند دهه است که پا به افغانستان نگذاشته‌اند و بسیاری دیگر، مانند نازیه، هرگز به این کشور نیامده‌اند.

سرور که چند روز پیش همراه هفت برادر و خانواده‌هایشان، در کاروانی ۴۰نفره به آنجا رسیده است، می‌گوید: «۴۵ سال پیش، هنگام حمله شوروی به افغانستان، از کشور رفتم و بیشتر برادرانم در پاکستان به دنیا آمدند.»

او که تمام داروندار خانواده را در یک لاری پاکستانی جا داده است، می‌گوید: «مدت زیادی آنجا زندگی کردیم؛ طبیعی است که وقتی به زور از خانه‌مان بیرونمان کردند، دلم شکست. اما با وجود تمام آن رنج‌ها، خوشحالم که سرانجام از آزار پولیس پاکستان خلاص شده‌ام.»

همه خانواده‌هایی که با آن‌ها دیدار کردیم، گفتند با تبعیض و آزار ماموران پاکستانی روبه‌رو شده‌اند.

دولت پاکستان به پرسش‌های بی‌بی‌سی پاسخ نداده است ولی سخنگوی وزارت خارجه این کشور در نشستی خبری در اسلام‌آباد گفت: «دولت پاکستان اقدامات لازم را برای جلوگیری از هرگونه آزار یا بدرفتاری با اتباع افغانستان در پاکستان انجام می‌دهد. اگر چنین مواردی رخ داده باشد، پراکنده بوده و کاملا مطابق قانون به آن‌ها رسیدگی می‌شود.»

هم پاکستان و هم ایران می‌گویند که مدت‌هاست زمان بازگشت افغان‌ها به کشورشان فرا رسیده است. آن‌ها برخی از افغان‌ها را تهدیدی امنیتی و برخی دیگر را بار مالی می‌دانند.

پس از تشدید جدی درگیری میان پاکستان و افغانستان در ماه اکتوبر گذشته، اخراج از پاکستان و بدرفتاری‌های ادعاشده نیز افزایش یافت. دیده‌بان حقوق بشر در ماه فبروری به «یورش‌های خانه‌به‌خانه، بازرسی خانه‌ها در نیمه‌شب و بازداشت‌های بدون حکم» اشاره کرد.

ایران پارسال اعلام کرد میزبان بیش از چهار میلیون افغان فاقد مدرک اقامت است. پس از جنگ ۱۲روزه این کشور با اسرائیل و امریکا در جون ۲۰۲۵، اخراج‌های گسترده سرعت بیشتری گرفت.

مرکز حقوق بشر در ایران، مستقر در نیویورک، مقام‌های ایرانی را متهم کرده است که از فضای پس از جنگ برای مظنون جلوه دادن مهاجران افغان بهره برده‌اند و آن‌ها را به جاسوسی متهم کرده و جاسوسان بالقوه اسرائیل خوانده‌اند.

کمیساریای عالی ملل متحد در امور پناهندگان همچنان بر این اصل بشردوستانه تاکید می‌کند که هرگونه بازگشت باید «داوطلبانه، ایمن و با حفظ کرامت» باشد.

در تورخم، زرینه، همسر برادر سرور، با ناراحتی از آینده نامطمئنی که پیش روی آن‌هاست، می‌گوید: «نه سرمایه‌ای داریم که کسب‌وکاری راه بیندازیم و نه راهی برای کسب درآمد؛ حتی خیمه‌ای هم نداریم که در آن زندگی کنیم.»

در خیمه خالی و بی‌امکاناتی که برای اقامت موقت برپا شده و در گرمای سوزان ۴۱ درجه سانتی‌گراد، سرپناه چندان مناسبی نیست، زرینه کنار گروهی از زنان مضطرب و فرزندانشان نشسته است.

آیا آن‌ها نگران آینده زنان و دختران در کشوری هستند که حکومت طالبان، زنان را از حضور در بخش بزرگی از زندگی عمومی، از جمله تحصیل بالاتر از صنف ششم و دانشگاه، محروم کرده است؟

زرینه ۴۰ساله با حرکت دست به اطراف اشاره می‌کند: «نگاهشان کنید، همه دخترند. معلوم است که نگرانم.»

برخی از کسانی که بازگشته‌اند نه تنها نگران که وحشت‌زده‌اند.

یک نگهبان امنیتی پیشین افغان که نخست از ایران و سپس از پاکستان اخراج شده است، با اضطراب می‌گوید: «از این خانه بیرون نمی‌روم. همه ما در هراس زندگی می‌کنیم؛ همسر و فرزندانم نیز از بیرون رفتن می‌ترسند.»

او وعده عفو عمومی حکومت طالبان را باور ندارد. طالبان چند روز پس از بازگشت به قدرت این عفو را اعلام کرد و گفت که مقام‌های حکومت پیشین، نیروهای امنیتی و کارمندان دولت با اقدام تلافی‌جویانه روبه‌رو نخواهند شد و از آن‌ها خواست سر کارشان بازگردند.

او می‌گوید: «به عفو عمومی آن‌ها هیچ اعتمادی ندارم، چون بسیاری از همکارانم کشته شده‌اند.» به گفته او، پرونده‌اش نزد ملل متحد ثبت شده بود ولی پیش از انتقال به کشوری امن‌تر اخراج شد.

تنگنای مالی بر این رنج می‌افزاید. کاهش شدید کمک‌های خارجی در سراسر جهان، افغانستان را به‌ویژه سخت تحت تاثیر قرار داده است؛ جایی که حکومت طالبان همچنان با تحریم‌های مرتبط با تروریسم و حقوق بشر روبه‌روست.

پاکستان یکشنبه اعلام کرد که اکنون ۱۶۰۰۰ افغان آسیب‌پذیر، به دلایل بشردوستانه، به طور موقت از اخراج معاف شده‌اند؛ تصمیمی که ملل متحد از آن استقبال کرد.

این در حالی است که طبق برخی منابع، شمار افغان‌هایی که در پاکستان در معرض آسیب جدی‌اند، از جمله زنان و دخترانی که از تحصیل محروم خواهند شد، ممکن است به ۲۵۰ هزار نفر برسد.

در مجموعه باشکوه وزارت خارجه در کابل، امیرخان متقی، وزیر خارجه حکومت طالبان، می‌کوشد خوش‌بینانه سخن بگوید: «تردیدی نیست که به مقداری کمک نیاز داریم. بازگشت آن‌ها فشارهایی ایجاد کرده است اما در درازمدت هم به سود خودشان خواهد بود و هم به سود افغانستان.»

در سال‌های نخست پس از به قدرت رسیدن حکومت طالبان در سال ۲۰۲۱، برخی وزیران این گروه، مسائل بشردوستانه را کم‌اهمیت جلوه می‌دادند و می‌گفتند خدا روزی‌رسان است.

به گفته ملل متحد امسال ۲۱٫۹ میلیون نفر، نزدیک به نیمی از جمعیت کشور، برای زنده ماندن به کمک نیاز دارند. صندوق کودکان ملل متحد، یونیسف، هفته گذشته اعلام کرد یک میلیون کودک با سوءتغذیه‌ای روبه‌رو هستند که «جانشان را تهدید می‌کند.»

گودلیک می‌گوید: «هیچ کشوری در جهان به‌تنهایی از عهده چنین بحرانی برنمی‌آید.»

به گفته او حکومت طالبان هنگام ورود بازگشت‌کنندگان برای کمک به آن‌ها تلاش کرده است، اما: «این را نیز می‌دانیم که بسیاری از محدودیت‌ها و فرمان‌هایی که وضع کرده‌اند، به‌ویژه محدودیت‌های مربوط به زنان و دختران، جلب حمایت بین‌المللی را با مشکل روبرو می‌کند.»

این در حالی است که متقی کماکان با تکرار موضع حکومت، می‌گوید که تحصیل دختران و مسائل مشابه «موضوعات داخلی» افغان‌هاست و خودشان باید آن‌ها را حل کنند.

محدودیت‌های شدید زندگی دختران و زنان یکی از مسائل عمده در روابط بین‌المللی حکومت طالبان است و برای این گروه هزینه داشته است. پنج سال پس از به قدرت رسیدن طالبان، روسیه تنها کشوری است که حاکمیت آن‌ها را به رسمیت شناخته است.

اما متقی در پاسخ به پرسشی دراین‌باره، به گسترش روابط دیپلماتیک و اقتصادی با همسایگانی مانند چین و هند و همچنین کشورهای آسیای مرکزی اشاره می‌کند و درباره انزوای نسبی کابل در رابطه با کشورهای غربی می‌پرسد: «آن‌هایی که در پنج سال گذشته با ما رابطه نداشتند، چه به دست آورده‌اند؟»

او در ادامه پاسخ خودش را می‌دهد و می‌گوید: «هیچ.»

واژه «هیچ» را از همه خانواده‌هایی که در نقطه صفر دیدیم نیز شنیده‌ایم اما با معنایی کاملا متفاوت.

همه آن‌ها قدم در سخت‌ترین مسیر بازگشت به وطن گذاشته بودند و باید زندگی را از نو می‌ساختند؛ درحالی‌که تقریبا هیچ نداشتند.