Pum munud gyda Bardd y Mis Bethany Celyn

Mae Bethany Celyn yn gantores-gyfansoddwraig, bardd ac ymarferydd creadigol, ac mae'n gweithio'n rhan amser fel golygydd Cyhoeddiadau Barddas.

Mae hi wedi cydweithio gyda nifer o artistiaid gan gynnwys y Vrï, Sinfonia Cymru a'r colectif TAIR a drwy gydol Hydref, hi ydi Bardd y Mis BBC Radio Cymru.

Un o Ddyffryn Clwyd ydw i'n wreiddiol, efo gwreiddiau ym Mhen Llŷn, ond wedi cyfnodau o fyw mewn ambell brifddinas ac yng ngwlad y Cofis, dwi bellach yn byw yng Ngheredigion.

Cerddoriaeth a barddoniaeth yw fy myd, ac mae fy ngyrfa yn pendilio rhwng golygu llyfrau barddoniaeth, sgwennu a chanu.

Rydw i'n fy elfen yn creu, boed hynny'n perfformio neu'n cyfansoddi gydag artistiaid eraill neu'n eistedd o flaen y môr efo fy llyfr sgwennu.

Ro'n i'n llowcio-darllen llyfrau yn blentyn ac yn aelod o Sgwad Sgwennu Sir Ddinbych.

Ro'n i wastad yn sgwennu caneuon a storïau, ond cydiodd y 'byg' barddoni yn fy arddegau. Dwi dal efo 'nghopi o Dail Pren brynodd ffrindiau i mi ar fy mhenblwydd yn 17 efo neges yn gobeithio bydd y gyfrol yn fy 'ysbrydoli ymhellach i farddoni!'

Es i 'mlaen i astudio Llenyddiaeth Saesneg yn y brifysgol yn Llundain ac Ysgrifennu Creadigol Cymraeg ym Mangor, a bu llawer o farddoni yn fy 20au cynnar rhwng Cywion Cranogwen a pherfformio yma a thraw.

Enillais Gadair Eisteddfod Bodffordd yn 2019, y tro cyntaf i mi gystadlu am gadair eisteddfodol, a ches i fy mentora am gyfnod yn 2020, efo Llenyddiaeth Cymru, ar nofel ddystopaidd ro'n i wrthi'n ei sgwennu ar y pryd (chwalodd y pandemig fy mwriadau efo'r nofel honno – ond mae syniadau eraill yn y pair).

Yn 2024 cyrhaeddais ddosbarth cyntaf y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Pontypridd ar y cynnig cyntaf, ac mi wnes i fenthyg enw dwy o fy hen, hen neiniau o Ben Llŷn wrth gystadlu, sef 'Martha'.

Mae'r casgliad yn deyrnged i fy Nain Pwllheli a fu farw wrth i mi sgwennu, ac yn llawn cerddi gwleidyddol-cymdeithasol-amgylcheddol cyfoes.

Rhaid nodi mai sbesial oedd cael gweld enwau'r Marthiaid ar y ddeiseb heddwch yn y Llyfrgell Genedlaethol y flwyddyn honno.

Ro'n i'n canu a chyfansoddi o'r eiliad ro'n i'n medru cyrraedd bysedd y piano, ac o'dd cymaint o fiwsig adre wrth dyfu fyny.

Treuliais fy arddegau yn canu ar hyd a lled Cymru efo'r grŵp Enfys, dan arweiniad Leah Owen, ac yn wreiddiol bues i'n hyfforddi ar gyfer gyrfa ym myd theatr a sioeau cerdd.

Camais i ochr y llwyfan yn y brifysgol a chyfansoddi cerddoriaeth ar gyfer cynyrchiadau drama (er mi wnes i actio yn un ohonynt a recordio'r gerddoriaeth o flaen llaw), a rhyddhais fy EP Troi yn 2017 efo Sbrigyn Ymborth wrth ddychwelyd i Gymru.

Dwi wedi recordio a pherfformio eithaf tipyn efo'r triawd gwerin Vrï ar hyd y blynyddoedd, ac ro'n i'n ffeinalydd ar Cân i Gymru ddechrau 2020 efo fy nghân Arianrhod. Ro'n i'n digwydd bod ar daith yn cefnogi Al Lewis ar y pryd, gwta wythnosau cyn y pandemig. Newidiodd ein bywydau ni i gyd wedi hynny, wrth reswm.

Mae cymaint o uchafbwyntiau wedi bod ers hynny fel perfformio ar BBC One Last Night of the Proms efo Vrï, ffurfio'r colectif creadigol TAIR efo Manon Awst a Judith Musker Turner, a chael cydweithio efo cerddorion fel Sinfonia Cymru a Perynn Bleunven o Lydaw.

Mae'n teimlo felly, ond eto mae'r byd wedi newid cymaint ers y 90au a'r dyddiau o wrando ar Plethyn ar dâp casét.

Mae yna'n sicr mwy o gyfleon trwy sefydliadau fel Trac Cymru a Tŷ Cerdd, ac mae ymdrech fawr ar lawr gwlad i feithrin rhwydweithiau ac i adfywio hen draddodiadau (ac mae'n fraint cael bod yn rhan fach o'r ymdrech honno).

Tydi creadigrwydd, a sgiliau syflaenol fel darllen a sgwennu ar hynny, erioed wedi bod cyn bwysiced, ac mae angen i ni fuddsoddi yn ein pobl ifanc a'r celfyddydau.

Mae dysgu sut i werthfawrogi a sgwennu barddoniaeth yn gyfle i feithrin sgiliau sy'n trosglwyddo y tu hwnt i greadigrwydd a phenillion ar dudalen, ac mae barddoniaeth yn bwysig am fod iaith yn bwysig.

Iaith sy'n creu ac yn siapio ein bywydau; sy'n helpu llywio sut rydan ni'n gweld ein hunain a'r byd a'r hyn sy'n cael ein sylw – gan gofio fod y teclynnau bach llachar yn cystadlu amdano.

Mae cerddoriaeth werin yn ymgorffori egwyddorion tebyg ac yn gyfle i ddysgu mwy am alawon, hanes a diwylliant Cymru – ac i arbrofi a gwneud ffrindiau newydd. Mi all hefyd bontio mewn i sawl genre cerddorol arall.

Dwi wedi bod yn pendroni, a fedra i ddim honni hoffwn i fod wedi sgwennu unrhyw beth gan unrhyw un arall. Mae geiriau mor sbesiffig, mor greiddiol, i fynegiant a phrofiad unigolyn.

Taswn i'n gorfod dewis ar seiliau 'vibes hoffwn i greu wrth sgwennu' ella'r gerdd Dogfish gan Mary Oliver. O'dd y gerdd honno'n bwysig i mi yn ystod cyfnod y pandemig.

Yna'r un peth efo Life According to Raechel gan Maddison Cunningham o ran 'vibes'. Dyma gân sydd wedi 'nghyffwrdd i'r byw yn ddiweddar wrth fynychu ei chwrs sgwennu caneuon School of Song. Mae cymaint o gariad a thensiwn yn y geiriau, a tydi hi ddim yn dal yn ôl rhag dweud y pethau anodd.

Ga'i ddewis gwneuthurwr ffilmiau, yn lle? Dwi wedi cael fy hudo gan waith a gweledigaeth Chloé Zhao eleni, a byddai diwrnod yn sgwennu a chyfarwyddo yn ei sgidiau hi yn cŵl iawn.

Un o fy hoff bethau ar y we yw'r fideo o actorion a chriw y ffilm Hamnet yn dawnsio efo Chloé i'r gân We Found Love in a Hopeless Place gan Rihanna. Maen nhw mewn replica o Theatr y Glôb, un o fy hoff lefydd.

Bydda i yn dysgu canu ar y cwrs Gwerin Gwallgo efo Trac Cymru ddiwedd Hydref os hoffai unrhyw bobl ifanc 11-18 oed ddod i ganu efo fi!

Mae llwyth o gyfrolau ar y gweill efo Barddas, wrth reswm (rydan ni newydd gyhoeddi Carco gan Menna Elfyn), a dwi wrthi'n cymryd rhan yn y prosiect CoDI: Llifo – Llais a Llinynnau efo Tŷ Cerdd.

Fel arall, mae'r barddoni, cyfansoddi a rhyfeddu yn parhau, a bydda i'n sgwennu, ac yn rhannu, fy ngherddi Bardd y Mis dros yr wythnosau nesaf.

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.