Gareth Evans-Jones o Fôn yn ennill Medal Ryddiaith yr Eisteddfod

Gareth Evans-Jones o Ynys Môn yw enillydd Medal Ryddiaith yr Eisteddfod Genedlaethol eleni.

Mae eisoes wedi ennill y Fedal Ddrama ddwywaith o'r blaen, yn 2019 a 2021.

Roedd 28 o ymgeiswyr eleni mewn cystadleuaeth "o safon uchel iawn", ond dywedodd y beirniaid bod y gwaith yn haeddu ennill "am ei chynfas eang, ei chwareustra, a'i dyfeisgarwch".

Cafodd y fedal ei rhoi eleni am gyfrol o ryddiaith greadigol heb fod dros 40,000 o eiriau ar y testun 'Mur' neu 'Muriau'. Y beirniaid oedd Meleri Wyn James, Iwan Rhys ac Angharad Price.

Roedd pedwar yn haeddu cyrraedd y dosbarth cyntaf o'r rhai a wnaeth ymgeisio, ac fe wnaeth y beirniaid longyfarch Cadno, Isha, O Bach a Pibydd.

"Llongyfarchiadau twymgalon i'r pedwar awdur: mae'n gysur i ni fel beirniaid, y gallwn edrych ymlaen yn awchus at weld gwaith pob un yn cael ei gyhoeddi, i bawb allu rhyfeddu at eich dawn."

Dywedodd hefyd bod "nifer fawr yn haeddu cael eu cyhoeddi", yn cynnwys Alba, Jo Bach, Morlo, Panad, Siriol ac Y Mynyddwr.

Dywedodd bod y gystadleuaeth eleni yn arwydd o ddyfodol "disglair iawn" rhyddiaith Gymraeg.

Ond ar ôl trafod yn frwd, dywedodd Meleri Wyn James bod gwaith Isha yn dod i'r brig.

Mae'n "nofel hynod" sy'n "dechrau yn y dechreuad" gyda chymeriad Beiblaidd, Efa, meddai.

"Mae'r ieithwedd yn llafar, bron yn blentynnaidd wrth i Efa ddechrau synhwyro gweld, arogli a phrofi'r byd mae'n byw ynddo.

"Mae'r arddull yn aeddfedu'n naturiol wrth iddi ddysgu am y byd o'i chwmpas gan adrodd stori dynoliaeth o enau'r ddynes gyntaf a hynny nes ein hoes ni heddiw, AI a'i holl heriau."

Dywedodd mai geiriau'r beirniad Angharad Price oedd bod y llenor wedi "cyflwyno testament amwys i ddynoliaeth i ni, ynghyd ag ymateb creadigol trawiadol i rai o heriau mawr ein hoes".

"Dywed Iwan mai dyma gampwaith y bydd rhywun am ddychwelyd ato i chwilio am fwy a'i ganfod dro ar ôl tro."

Daw Gareth Evans-Jones o Draeth Bychan ger Marian-glas, Ynys Môn.

Mae'n ddarlithydd Athroniaeth a Chrefydd ym Mhrifysgol Bangor, ac yn gyd-gyfarwyddwr Canolfan Genedlaethol Addysg Grefyddol Cymru.

Mae'n parhau i lenydda, wedi cyhoeddi dwy nofel i oedolion, Eira Llwyd ac Y Cylch, cyfrol o len micro a ffotograffau, Cylchu Cymru: Llun a Llen wrth Gerdded (a enillodd Wobr Ffeithiol Greadigol Llyfr y Flwyddyn 2023), a chyfrol o straeon byrion i blant, Llanddafad (a enillodd wobr Dewis y Darllenwyr yng Ngwobrau Tir na-nOg 2025).

Mae hefyd wedi golygu a chyd-olygu cyfrolau academaidd a chreadigol, gan gynnwys Curiadau: Blodeugerdd LHDTC+ ac Ar Amrantiad.

Enillodd Fedal Ddrama'r Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith yn 2019 a 2021, gyda rhai o'r gweithiau iddo'u sgriptio gael eu cynhyrchu, gan gynnwys Adar Papur (cynhyrchiad digidol ar YouTube), Ynys Alys (Fran Wen), a Dilyn Sgwarnog (Sioe Gynradd Eisteddfod yr Urdd Ynys Mon eleni). Mae hefyd yn barddoni ac fe luniodd cerdd groeso Eisteddfod yr Urdd 2026.

Bydd y gyfrol ar werth ar ddiwedd y seremoni mewn siopau llyfrau ar y Maes ac ar draws Cymru.

Mae'r fedal eleni yn rhoddedig gan Hazel, Geralyn, ac Eirlys Non er cof am eu rhieni, Gwynfi a Megan Williams, Blaenmorw, Capel Newydd i ddiolch am fagwraeth hyfryd a'u trwytho yn y "pethe".

Mae'r wobr ariannol o £750 yn rhoddedig gan John a Bethan Davies, Cwmbetws - John Davies yw cadeirydd y pwyllgor gwaith.

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.