Gwrthryfeloedd a Phrotest yng Nghymru, tua 1831 – tua 1891

Part ofHanesUned 1: Hanes Cymru

Gwrthryfel Merthyr 1831

Yr hyn a achosodd y gwrthryfel

Gwrthryfel Merthyr oedd un o brotestiadau dosbarth gweithiol mwyaf difrifol y 19eg ganrif. Cafodd ei achosi gan anhapusrwydd gweithwyr ym Merthyr Tudful am sut roedden nhw'n cael eu trin.

Roedd llawer o weithwyr yn credu bod y yn blaenoriaethu llwyddiant eu busnesau dros gyflog ac amodau byw gweithwyr. Daeth William Crawshay o Waith Haearn Cyfarthfa yn gyfoethog iawn ac aeth ati i adeiladu Castell Cyfarthfa, tra bod llawer o weithwyr ym Merthyr Tudful yn wynebu amodau byw anodd ac incwm isel.

Cafodd llawer o weithwyr eu heffeithio gan y system dryc, lle roeddent yn cael eu talu gyda thocynnau yn hytrach nag arian. Roedden nhw ond yn gallu gwario'r tocynnau yn siopau’r cwmni.

Roedd gweithwyr hefyd yn wynebu:

  • oriau gwaith hir
  • amodau peryglus yn y gwaith
  • cyflogau’n gostwng
  • anafiadau a damweiniau yn y gwaith
  • tai gorlawn a gwael
  • prisiau bwyd uchel a chyflogau isel yn arwain at ddyled
  • Cwrt y Deisyfion, a oedd yn gallu mynd ag eiddo pobl oddi arnynt os nad oeddent yn gallu talu eu dyledion

Erbyn 1831, roedd llai o fasnachu wedi arwain at ddiweithdra a thorri cyflogau yn y diwydiant haearn.

Roedd yr amodau hyn yn annog rhai gweithwyr i gefnogi'r galw am gwleidyddol a chymdeithasol. Er mwyn trefnu eu hunain, aethant ati i ffurfio undebau gwleidyddol, a oedd yn helpu gweithwyr i ddod at ei gilydd i ymgyrchu dros amodau gwaith gwell a newid gwleidyddol.

Beth ddigwyddodd?

Dechreuodd gweithwyr gwrdd a phrotestio ddiwedd mis Mai 1831.

Ar 2 Mehefin 1831, roedd gan ynadon a meistri haearn lleol gyfarfod yn Nhafarn y Castell. Gorymdeithiodd y gweithwyr yno a mynnu:

  • cyflogau uwch
  • bara rhatach
  • triniaeth well

Pan gafodd y gofynion hyn eu gwrthod, dechreuodd y protestwyr a’r milwyr ymladd â’i gilydd. Dechreuodd y milwyr saethu, gan ladd ac anafu nifer o bobl. Aeth yr awdurdodau i guddio yn Nhŷ Penydarren, cartref un o'r meistri haearn, wrth i'r protestwyr ennill rheolaeth dros rannau o Ferthyr. Aeth y protestwyr ati i rwystro ffyrdd ac ymyrryd ar awdurdod yn y dref am sawl diwrnod.

Back to top

Ffaith bwysig

Yn ystod y Gwrthryfel, roedd y protestwyr yn chwifio baner goch. Mae llawer o haneswyr yn credu mai dyma’r tro cyntaf, o bosibl, i’r faner goch gael ei defnyddio fel symbol o brotest dosbarth gweithiol ym Mhrydain.

Cafodd mwy o filwyr eu hanfon i’r ardal ac, ar ôl sawl diwrnod o anhrefn, llwyddodd lluoedd y llywodraeth i adennill rheolaeth yn raddol. Erbyn 7 Mehefin, roedd y Gwrthryfel wedi cael ei atal.

Back to top

Canlyniad y Gwrthryfel

Ar ôl y Gwrthryfel, gwnaeth yr awdurdodau gymryd camau yn erbyn y sawl a oedd yn rhan o'r protestiadau. Cafodd 26 o ddynion eu harestio, a chafodd llawer eu carcharu neu eu . Un o’r bobl enwocaf a oedd yn gysylltiedig â’r Gwrthryfel yw Richard Lewis, glöwr oedd yn cael ei adnabod fel Dic Penderyn. Cafodd ei gyhuddo o milwr yn ystod yr aflonyddwch yn Nhafarn y Castell, er bod llawer o bobl ar y pryd yn credu ei fod yn ddieuog.

Cafodd Dic Penderyn ei ganfod yn euog a chafodd ei ddedfrydu i farwolaeth. Er gwaethaf protestiadau a mawr yn galw am , cafodd ei grogi ar 13 Awst 1831. Heddiw, mae Dic Penderyn yn cael ei gofio gan sawl person fel ffigwr pwysig yn hanes Cymru ac mae'n aml yn cael ei gysylltu gyda phrofiadau ac heriau pobl weithiol yng Nghymru yn ystod y cyfnod hwn.

Back to top

Terfysgoedd Beca, 1839 - 1843

Digwyddodd Terfysgoedd Beca yn ne-orllewin Cymru rhwng 1839 a 1843. Roedd grwpiau o brotestwyr, nifer ohonynt yn ffermwyr neu'n weithwyr amaethyddol, yn ymosod ar ar hyd ffyrdd de-orllewin Cymru. Roedden nhw'n gwisgo dillad merched i guddio pwy oedden nhw. Roedd rhai haneswyr yn credu bod yr enw, sef Merched Beca wedi cael ei ysbrydoli gan adnod yn y Beibl.

Achosion Terfysgoedd Beca

Roedd y protestwyr yn ddig am sawl pwysau economaidd a chymdeithasol. Roedd nifer o ffermwyr yn wynebu rhenti uchel ac yn gorfod talu i Eglwys Loegr, er bod llawer ohonynt yn mynd i gapeli . Roedd nifer hefyd yn anhapus gyda'r newidiadau yn sgil Deddf y Tlodion 1834, a arweiniodd at adeiladu sawl newydd. Gwaethygodd y sefyllfa pan gafodd mwy o dollbyrth eu hadeiladu ar y ffyrdd o amgylch Caerfyrddin, a oedd yn gofyn i ffermwyr dalu tollau wrth gludo nwyddau, gan gynnwys calch a oedd yn cael ei ddefnyddio i wella tir ffermio.

Pan wnaeth Ymddiriedolaeth Tollbyrth Hendy-gwyn adeiladu tollborth newydd yn Efailwen, ymosododd protestwyr arno dair gwaith rhwng mis Mai a mis Gorffennaf 1839.

Ar ôl gwael, dechreuodd terfysgoedd eto yn 1842. Erbyn mis Mai 1843 roedd tua 20 o dollbyrth wedi cael eu dinistrio, a throdd y terfysgwyr eu sylw at dargedau eraill.

Ym mis Mehefin 1843, ymosododd y terfysgwyr ar Wyrcws Caerfyrddin. Yn ystod yr ymosodiad, cafodd rhai pobl oedd yn byw yn y wyrcws eu rhyddhau. Roedd hyn yn dangos bod y protestiadau yn erbyn mwy na’r tollbyrth yn unig. Mae nifer o haneswyr yn awgrymu bod yr ymosodiad hwn yn adlewyrchu pryderon ehangach am dlodi, trethi ac amodau cymdeithasol, yn ogystal â gwrthwynebiad yn erbyn tollbyrth.

Ymateb y llywodraeth i’r terfysgoedd

Roedd y llywodraeth yn poeni am ledaeniad Terfysgoedd Beca ar draws de-orllewin Cymru. Er mwyn atal y protestiadau, fe wnaethant:

  • anfon rhagor o filwyr a swyddogion heddlu i’r ardal
  • cynnig gwobrau am wybodaeth am y terfysgwyr
  • arestio a chosbi rhai o’r arweinwyr
  • anfon rhai troseddwyr i’r carchar neu eu fel cosb

Yn 1844, sefydlodd y llywodraeth Gomisiwn Ymchwilio Brenhinol i ymchwilio i Derfysgoedd Beca. Daeth i’r casgliad fod gan nifer o ffermwyr gwynion am dollau drud, y system dollbyrth, a chaledi economaidd. O ganlyniad, cafodd y system dollau ei diwygio, a chafodd taliadau tollau eu safoni, gan fynd i'r afael â rhai o’r pryderon gafodd eu codi yn ystod y protestiadau.

Back to top

Siartiaeth yng Nghymru

Cefndir Siartiaeth

Roedd rhai grwpiau radical yn dadlau dros newid gwleidyddol a mwy o hawliau i bobl gyffredin. Roedd llawer o bobl dosbarth gweithiol o’r farn bod y fel arfer yn cynrychioli pobl oedd yn berchen ar dir a dynion busnes cyfoethog. Roedd Deddf Ddiwygio Fawr 1832 wedi rhoi hawliau pleidleisio i fwy o ddynion dosbarth canol a sicrhau mwy o gynrychiolaeth yn y trefi diwydiannol a oedd yn tyfu. Fodd bynnag, nid oedd gan y rhan fwyaf o ddynion dosbarth gweithiol yng Nghymru a Lloegr hawl i bleidleisio o hyd. O ganlyniad roedd llawer o bobl dosbarth gweithiol yn teimlo nad oedd y Senedd yn cynrychioli eu diddordebau.

Roedd y 1830au yn gyfnod o heriau economaidd. Roedd lefelau diweithdra yn uchel iawn yng Nghymru oherwydd y cynnydd yn y boblogaeth ac arweiniodd hyn at gyflogau isel a mwy o dlodi. Roedd Deddf Newydd y Tlodion (1834) yn gyfraith a newidiodd y ffordd roedd pobl a oedd yn byw mewn tlodi yn cael cymorth. Bellach, roedd disgwyl iddynt fynd i er mwyn cael help.

Protestiadau’r Siartwyr

Yn 1838, cyhoeddodd y Siartwyr Siarter y Bobl yn Llundain, a oedd yn galw am y canlynol:

  • yr hawl i bleidleisio i bob dyn dros 21 oed
  • o faint cyfartal, fel bod cynrychiolaeth yn fwy cyfartal ledled y wlad
  • y dylai Aelodau Seneddol gael eu talu, er mwyn i bobl o ystod eang o gefndiroedd allu fforddio bod yn AS
  • nad oedd angen i bobl fod yn berchen ar dir nac eiddo i fod yn AS
  • pleidlais gudd mewn etholiadau fel bod pleidleiswyr yn llai tebygol o wynebu pwysau gan landlordiaid, cyflogwyr neu eraill
  • etholiad cyffredinol bob blwyddyn

Roedd y gofynion yn boblogaidd ymysg llawer o bobl dosbarth gweithiol yng Nghymru.

Ceisiodd y Siartwyr gyflawni eu nodau drwy gyflwyno deisebau i’r Senedd. Fe wnaethant gyflwyno deisebau yn 1839, 1842 a 1848 ond cafon nhw eu gwrthod gan y Senedd.

Doedd mudiad y Siartwyr ddim yn gallu cytuno ar sut i gyflawni diwygiad. Roedd William Lovett yn cefnogi dulliau heddychlon fel addysg a deisebau, tra oedd Feargus O’Connor o'r farn y byddai protestiadau torfol a bygwth grym yn fwy effeithiol i annog newid. Roedd yr anghytuno hyn yn ei gwneud hi'n anoddach i'r mudiad weithredu gydag un dull.

Digwyddodd un o'r gweithredoedd mwyaf adnabyddus yng Nghasnewydd yn 1839. Roedd arweinwyr y Siartwyr, John Frost, Zephaniah Williams a William Jones wedi cynllunio i arwain miloedd o ddynion i mewn i Gasnewydd. Fe wnaeth rhwng 3,000 a 5,000 o orymdeithwyr gwrdd y tu allan i westy'r Westgate, lle’r oedd milwyr yn aros. Cafodd gynnau eu tanio, a lladdwyd hyd at 22 o Siartwyr ac anafwyd sawl un arall. Cafodd Frost a’r arweinwyr eraill eu harestio, eu cael yn euog o , a’u dedfrydu i farwolaeth, ond yn ddiweddarach cafodd eu cosb ei newid i gael eu alltudio dramor.

Gwrthryfel Casnewydd oedd protest fwyaf arwyddocaol y Siartwyr yng Nghymru ac roedd yn dangos y gefnogaeth yr oedd gan y Siartwyr ymhlith rhannau o’r boblogaeth yng Nghymru.

Daliodd y Siartwyr ati i gyflwyno eu deisebau i’r Senedd tan 1848. Ar ôl hynny, dirywiodd y mudiad yn raddol.

Pa mor llwyddiannus oedd Siartiaeth?

  • Cafodd tair deiseb y Siartwyr eu gwrthod gan y Senedd.
  • Methodd Gwrthryfel Casnewydd (1839) a chafodd yr arweinwyr eu harestio.
  • Ni lwyddodd Siartiaeth i gyflawni unrhyw un o’r chwech o ofynion yn ystod y 1830au a’r 1840au, pan oedd grwpiau’r Siartwyr yn weithredol.

Fodd bynnag, mae rhai haneswyr yn dadlau bod Siartiaeth wedi bod yn fwy llwyddianus yn y tymor hir. Er na chafodd y gofynion eu derbyn yn y lle cyntaf, cafodd pump o’r chwe phwynt eu cyflwyno yn y pen draw. Er enghraifft, fe wnaeth Deddf Pleidleisio 1872 gyflwyno y bleidlais gudd, a rhoddodd Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918 yr hawl i bob dyn dros 21 oed bleidleisio. Yr unig un o ofynion y Siartwyr na chafodd ei gyflwyno erioed oedd cynnal etholiad cyffredinol bob blwyddyn ar gyfer Senedd y DU.

Back to top

Llyfrau Gleision 1847 a'u heffaith yng Nghymru

Yn 1846, lansiodd y Llywodraeth i gyflwr addysg yng Nghymru. Y rhesymau dros hyn oedd:

  • nid oedd system addysg genedlaethol yng Nghymru
  • roedd presenoldeb yn yr ysgol yn afreolaidd
  • nid oedd llawer o athrawon wedi derbyn hyfforddiant ffurfiol
  • roedd y cyfleoedd i ddysgu Saesneg yn gyfyngedig mewn rhai ardaloedd
  • roedd y llywodraeth yn poeni am yr amodau yng Nghymru ar ôl protestiadau fel Gwrthryfel Casnewydd a Therfysgoedd Beca
  • roedd rhai gwleidyddion a swyddogion yn credu bod diffyg addysg yn cyfrannu at broblemau cymdeithasol

Penododd y llywodraeth dri chomisiynydd , di-Gymraeg:

  • Ralph Robert Wheeler Lingen
  • Jelinger Cookson Symons
  • Henry Robert Vaughan Johnson

Teithiodd y comisiynwyr ar hyd a lled Cymru i ymchwilio i gyflwr addysg. Cafodd yr hyn y gwnaethant ei ddarganfod ei gyhoeddi yn 1847 mewn tri adroddiad, sy’n cael eu hadnabod fel y Llyfrau Gleision.

Roedd yr adroddiadiadau yn beirniadu sawl agwedd ar gymdeithas yng Nghymru.

  • Ysgolion: Cafodd llawer o ysgolion yng Nghymru eu disgrifio gan y comisiynwyr fel rhai . Roeddent yn nodi bod safonau addysgu yn wael, bod presenoldeb yn isel, ac mai dealltwriaeth gyfyngedig o’r Saesneg oedd gan lawer o ddisgyblion.
  • Iaith: Roedd adroddiad y comisiynwyr yn dadlau bod y Gymraeg yn cyfrannu at safonau addysgol gwael.
  • Crefydd: Roedd y comisiynwyr wedi beirniadu capeli , gan honni eu bod yn cyfrannu at broblemau addysgol a moesol yng Nghymru.

Gwnaeth y canfyddiadau arwain at feirniadaeth ledled Cymru. Roedd llawer o bobl yn dadlau bod yr adroddiadau yn trin y Gymraeg, crefydd Anghydffurfiol a diwylliant Cymru yn annheg.

Un o ganlyniadau y Llyfrau Gleision oedd eu bod wedu cyfrannu at fwy o gefnogaeth ymhlith rhai gwneuthurwyr polisi ac addysgwyr mai Saesneg ddylai iaith addysg fod yng Nghymru. Roedd hyn yn cyd-fynd gyda'r defnydd o’r Welsh Not mewn rhai ysgolion, cosb lle roedd plant a oedd yn cael eu dal yn siarad Cymraeg yn gorfod gwisgo darn o bren ac yn gallu cael eu cosbi ar ddiwedd y dydd.

Yn 1854, ysgrifennodd Robert Jones Derfel ddrama o’r enw Brad y Llyfrau Gleision. Roedd y ddrama’n cyfleu’r ymchwiliad fel ymosodiad ar Gymru ac yn beirniadu’r rhai a oedd wedi helpu’r comisiynwyr. Daeth y teitl yn adnabyddus, ac hyd heddiw mae pobl weithiau’n dal i gyfeirio at y Llyfrau Gleision fel Brad y Llyfrau Gleision .

Back to top

Rhyfel y Degwm yng ngogledd-ddwyrain Cymru, 1886 - 1891

Yn y 1880au, roedd pobl a oedd yn gweithio yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn wynebu llawer o heriau:

  • Roedd gofyn i ffermwyr roi cyfran o’u a’u harian i’r Eglwys Y degwm oedd yr enw ar hyn.
  • oedd llawer o ffermwyr yng Nghymru a oedd yn mynd i'r capel yn hytrach nag .
  • Roedd gan landlordiaid lawer o reolaeth dros bwy oedd yn berchen ar dir a threfniadau o ran tenantiaeth.
  • Roedd rhai teuluoedd hefyd yn ofni cael eu troi allan o’u cartrefi os nad oeddent yn gallu talu eu rhent neu eu degwm.
  • Roedd y gostyngiad ym mhrisiau yn y 1880au wedi arwain at anawsterau economaidd i lawer o ffermwyr.

Cafodd y Gynghrair i Wrthwynebu’r Degwm ei sefydlu yn Llanarmon-yn-Iâl i ymgyrchu yn erbyn taliadau degwm. Roedd y mudiad yn cynnal cyfarfodydd, yn annog pobl i wrthwynebu talu'r degwm, ac yn galw am gael gwared ar y system. Daeth John Parry, arweinydd lleol, yn un o siaradwyr a threfnwyr mwyaf dylanwadol y mudiad.

Gwrthododd llawer o ffermwyr dalu eu degwm. Ym 1887 ym Mochdre a Llangwm, daeth yr heddlu a milwyr i gymryd nwyddau gan ffermwyr oedd heb dalu eu degwm. Daeth llawer o bobl leol at ei gilydd i gefnogi’r ffermwyr, a bu ymladd rhwng y dorf a’r heddlu. Cafodd nifer o bobl eu hanafu cyn i’r dorf gael gorchymyn i adael. Bu protest dreisgar arall yn 1888 yn Llanefydd. Gelwid y protestiadau hyn yn Rhyfeloedd y Degwm. Roedd y protestiadau yn adlewyrchu gwrthwynebiad i system y degwm mewn rhai cymunedau yng ngogledd Cymru.

Back to top

Ffaith Allweddol

Yn ystod y protestiadau, darllenodd yr heddlu’r Ddeddf Terfysg yn uchel – yn Gymraeg ac yn Saesneg. Byddai unrhyw un a oedd yn dal i brotestio neu godi terfysg ar ôl iddo gael ei ddarllen yn uchel yn gallu cael ei arestio neu eu dedfrydu. Yn dibynnu ar y drosedd, roedd y bobl oedd yn cael eu pledio’n euog yn gallu wynebu sawl cosg gyfreithiol, gan gynnwys mynd i’r carchar, ac mewn rhai achosion, y gosb eithaf.

Back to top

Gwrthwynebiad i'r system ddegwm

Gallai pobl a oedd yn gwrthod talu’r degwm wynebu goblygiadau difrifol.

Cafodd da byw a chnydau eu hatafaelu gan ffermwyr a’u gwerthu mewn rhai achosion. Roedd y rhai a oedd yn ceisio stopio hyn neu’n cymryd rhan mewn protestiadau yn wynebu cael eu harestio a’u carcharu. Cafodd milwyr eu hanfon i’r ardal yn 1888 i atal y protestiadau ac i amddiffyn casglwyr y degwm.

Bu sawl ymgais i fynd i’r afael â’r ddadl.

  • Trosglwyddodd Deddf Degwm 1891 y cyfrifoldeb am dalu’r degwm i’r landlordiaid.
  • Cafodd Comisiwn Tir Cymru ei sefydlu i ymchwilio i broblemau a oedd yn effeithio ar landlordiaid a thenantiaid.

Gwnaeth y diwygiadau hyn gyfrannu at newidiadau yn y berthynas rhwng landlordiaid, tenantiaid a’r Eglwys, ac yna arwain at ddatblygiadau pellach gan gynnwys Eglwys yng Nghymru.

Back to top