Azərbaycanın hicab mübahisəsi: köhnə mövzu yenidən gündəmdədir

Azərbaycan məktəblərində hicab məsələsi ilə bağlı uzun illərdir davam edən mübahisə yenidən gündəmə gəlib.

Bu, 2010-cu ilin dekabrında məktəb formaları ilə bağlı baş vermiş geniş etirazlardan sonra mövzunun ən ciddi şəkildə yenidən qayıdışı hesab oluna bilər.

Məsələ nədir?

Sentyabrın 21-də Nazirlər Kabineti dövlət ümumtəhsil məktəblərində şagirdlərin geyim qaydalarına dəyişiklik edib.

Yeni qaydalara görə, məktəbli formasının vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan əlavə geyim elementlərindən istifadəyə yol verilmir.

Qərarda "hicab" sözü işlədilmir və hər hansı konkret dini geyim ayrıca qeyd olunmur.

Bununla belə, bəzi media orqanları və dini fəallar bu dəyişikliyi məktəbli formasına daxil olmayan baş örtüklərinin qadağan edilməsi kimi qiymətləndiriblər.

Söhbət Türkiyə və İrana da gedib çatıb, orada da dindarlar Azərbaycan hökumətini tənqid edir və hətta sosial mediada hədələyirlər.

Qərarda qaydanın necə tətbiq ediləcəyi izah olunmur. Məsələn, məktəbli forması tələbinə əməl etməyən şagirdin dərsə buraxılıb-buraxılmaması, hansı intizam tədbirlərinin görülməsi və ya istisnaların mümkün olub-olmaması göstərilmir.

Buna görə də qərarın real təsiri, əsasən onun məktəblərdə necə tətbiq olunacağından asılı olacaq.

BBC Azərbaycanca həm qərarı verən Nazirlər Kabinetindən, həm də qərarı tətbiq etməli olan Təhsil Nazirliyindən sorğusuna cavab ala bilməyib.

Bu dəyişiklər bir neçə aylıq qeyri-müəyyənlikdən sonra baş verib.

Mart ayında müxtəlif bölgələrdə hicablı qızların məktəbə buraxılmaması ilə bağlı xəbərlər yayılmışdı. Martın 10-da Mehdiabad qəsəbəsindəki 3 nömrəli məktəbin rəhbərinin hicab taxan 23 şagirdi dərslərdən uzaqlaşdırdığı bildirilmişdi.

Dini fəallar Bakı, Mehdiabad, Sumqayıt və İmişlidəki digər məktəblərdə də oxşar halların yaşandığını deyirdilər. Bu iddiaların hamısı müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib.

Aprelin 1-də dini azadlıqlar üzrə fəal Arzu Abdulla bildirmişdi ki, məhdudiyyətlər əvvəlki gün aradan qaldırılıb və şagirdlər məktəblərə yenidən buraxılır. Bununla bağlı ölkə səviyyəsində rəsmi qərar açıqlanmamışdı.

İyul ayında isə "Ümumi təhsil haqqında" qanuna edilən dəyişikliklə Azərbaycanın ümumi təhsil sisteminin dünyəvi xarakter daşıdığı ayrıca vurğulanıb. Sentyabr qərarı da bu prinsipin şagirdlərin geyiminə tətbiqini daha açıq şəkildə təsbit edir.

İlahiyyatçının həbsi

Müzakirələr ilahiyyatçı Abgül Süleymanovun saxlanılmasından sonra daha da genişlənib. Abgül Süleymanov 22 sentyabr axşamı evinin yaxınlığında saxlanılıb, Meydan TV xəbər verib.

Məhkəmə onu 30 sutka inzibati həbs cəzasına məhkum edib. Bundan əvvəl o, sosial şəbəkələrdə hicablı qızların məktəbdən uzaqlaşdırılmasının mümkünlüyünü tənqid etmişdi.

Yazılarından birində bildirmişdi ki, əgər məktəbli qızların hicabla təhsil almasına qadağa qoyularsa, həbsxananı seçər.

Mediada yayılan məlumatlara görə, ona qarşı polis əməkdaşının qanuni tələbinə qəsdən tabe olmamaq ittihamı irəli sürülüb. Onun ailəsi həbsi sosial şəbəkələrdəki çıxışları ilə əlaqələndirir. Hakimiyyət isə bu iki hadisə arasında əlaqə olduğunu açıq şəkildə təsdiqləməyib.

Hazırda ictimaiyyətə açıq məlumatlar onun paylaşım və çıxışlarının saxlanmasında hansı rolu oynadığını müəyyən etməyə imkan vermir.

Abgül Süleymanov bundan əvvəl də hicabla bağlı etiraz aksiyalarında iştirak etdiyinə görə həbs olunmuşdu. O, 2011-ci ildə müxtəlif ittihamlarla uzunmüddətli həbs cəzası almış və 2022-ci ildə azadlığa çıxmışdı.

Hüquqi mübahisə

Sentyabr qərarı hakimiyyətə mart ayında ortaya çıxan mübahisələrlə müqayisədə daha aydın yazılı hüquqi əsas verir. Lakin hüquqi debat bununla bitmir.

Azərbaycan Konstitusiyası həm dövlətin dünyəvi xarakterini, həm də din azadlığını və təhsil hüququnu tanıyır.

Din azadlığı mütləq hüquq hesab edilmir. Dövlət müəyyən hallarda məhdudiyyətlər tətbiq edə bilər. Lakin beynəlxalq insan hüquqları standartlarına görə belə məhdudiyyətlərin qanuni əsasının aydın olması, legitim məqsəd daşıması və tətbiq olunan tədbirlərin mütənasib olması tələb olunur.

Bu baxımdan bir sıra suallar açıq qalır - yeni qayda həqiqətən hicabı qadağan edirmi, yoxsa qərarın tətbiqi məktəblərin seçimi olacaq? Şagirdi dərsə buraxmamaq forma qaydasının pozulmasına görə mütənasib tədbir sayıla bilərmi?

Əgər hökuməti bu qərara görə məhkəməyə verərlərsə, yəqin ki, əsas müzakirə mövzularından biri də məhz bu olacaq.

Hakimiyyətin mövqeyi

Hakimiyyət rəsmiləri hələ də Nazirlər Kabinetinin qərarının necə tətbiq ediləcəyini izah etməyiblər. Amma bəzi millət vəkilləri hesab edirlər ki, bu qərarın məqsədi təhsil prosesinə uyğun geyim mədəniyyətinin formalaşmasıdır.

Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin üzvü Ceyhun Məmmədov "Azərbaycan müəllimi"nə deyib ki, məktəb mühitində "birmənalı olaraq bərabərlik" təmin edilməlidir. Onun fikrincə, sosial statusundan, ailəsinin maddi imkanlarından, etnik və ya dini mənşələrindən asılı olmayaraq, "hər bir uşaq eyni şərtlərlə təhsil almalı və eyni imkanlara malik olmalıdır".

Elə 2010-cu ildə də qərar məktəb forması qaydaları çərçivəsində izah edilirdi.

Amma həmin vaxt baş verən mübahisə əslində ayrıca bir "hicab qadağası qanunu" ilə bağlı deyildi.

Mübahisənin mərkəzində o vaxtkı təhsil naziri Misir Mərdanovun məktəblərdə vahid forma qaydalarının tətbiqi ilə bağlı açıqlamaları dayanırdı.

Nazir bildirmişdi ki, şagirdlər məktəbə yalnız müəyyən edilmiş uniformada gəlməlidirlər və başqa geyim formaları qəbul edilə bilməz. Dindar ailələr və hicab tərəfdarları bunu məktəblərdə hicabın faktiki qadağan edilməsi kimi qəbul etdilər.

2010-cu ilin 10 dekabrında Təhsil Nazirliyinin qarşısında təxminən yüzlərlə insanın iştirak etdiyi etiraz aksiyası keçirildi.

Etirazçılar hesab edirdilər ki, vahid forma tələbi praktikada hicablı qızların məktəbdən uzaqlaşdırılmasına gətirib çıxarır. Polis aksiyanı dağıtdı və bir neçə nəfəri saxladı.

2026-cı il qərarı da konkret dini geyimdən bəhs etmir. Sənəddə əsas vurğu məktəbli formasının vahidliyi və ümumi təhsilin dünyəvi xarakteri üzərinə qoyulur.

Məhdudiyyətlərin tərəfdarları hesab edirlər ki, dövlət məktəbləri dini baxımdan neytral məkan olmalıdır və uşaqlar böyüyəndən sonra bu kimi seçimləri özləri etməlidirlər.

Tənqidçilər isə bildirirlər ki, dünyəvilik dövlətin bütün dini baxışlara neytral yanaşması deməkdir və şagirdlərin şəxsi dini etiqadının ifadə edilməsinin qarşısını almağı tələb etmir. Onların fikrincə, geyim qaydaları səbəbilə uşaqların təhsil hüququ məhdudlaşdırılmamalıdır.

İran amili

Azərbaycan sosial mediasında son günlərdə çoxlu tənqidi videolar yayılıb, onların bəziləri İranyönümlü istifadəçilərin platformalarındadır.

Azərbaycan və İran arasında münasibətlər son illərdə gərgin olaraq qalır. Azərbaycan rəsmiləri dəfələrlə İrandan qaynaqlanan dini təsir cəhdlərindən narahat olduqlarını bildiriblər.

2010-cu ildəki hicab etirazları zamanı da təhsil naziri Misir Mərdanov aksiyaların arxasında "daxili və xarici qüvvələrin" olduğunu demişdi. Bəzi şərhçilər İranın bu mövzudan istifadə etdiyini iddia edirdilər. Bununla belə, həmin etirazların İran tərəfindən təşkil olunduğunu göstərən açıq sübutlar ictimaiyyətə təqdim edilməmişdi.

Mümkündür ki, hakimiyyətin dini fəallığa yanaşması təhlükəsizlik məsələləri və İranla bağlı narahatlıqlardan da təsirlənir. Lakin bu, sadəcə təhlildir və sentyabr qərarının qəbul edilməsinin təsdiqlənmiş səbəbi kimi təqdim edilə bilməz.

Qərarın mətnində İran, xarici təsir və ya milli təhlükəsizlik barədə heç bir qeyd yoxdur.

Türkiyədən gələn reaksiyalar

Azərbaycandakı hicab mübahisəsi bu dəfə Türkiyədə çox güclü reaksiya doğurub. Türkiyə sosial mediasında birbaşa Prezident İlham Əliyevi hədəfə alan tənqid və təhdid edici çıxışlar var.

Mart ayında da hicablı qızların məktəblərə buraxılmaması ilə bağlı yayılan xəbərlər Türkiyədə siyasi reaksiyaya səbəb olmuşdu. İstanbuldan müstəqil millət vəkili Mustafa Yeneroğlu həmin vaxt Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində baş verdiyi bildirilən hadisələri "sistematik problem" adlandırmış və hicablı şagirdlərin təhsil hüququnun pozulduğunu bildirmişdi.

O, Azərbaycanın öz Konstitusiyasında təsbit olunmuş fundamental hüquqlara əməl etməli olduğunu vurğulayaraq bu cür hallara son qoyulmasına çağırmışdı.

Mustafa Yeneroğlu Türkiyənin keçmişdə başörtüsü qadağalarının nəticələrini yaşadığını xatırladaraq Azərbaycanın "Türkiyənin keçmişdəki səhvlərini təkrarlamamalı" olduğunu da bəyan etmişdi.

Onun fikrincə, belə məhdudiyyətlər təhsil imkanlarını məhdudlaşdırır, dövlətlə vətəndaşlar arasında etimadı zəiflədir və cəmiyyətdə parçalanmanı dərinləşdirir.

Sentyabrda yeni qaydanın qəbulundan sonra isə Türkiyə mediasının bir hissəsi qərarı açıq şəkildə "başörtüsü qadağası" kimi təqdim edib. Yeni Akit qəzeti qərarı "Azərbaycanda məktəblərdə başörtüsü qadağası" başlığı ilə işıqlandırıb və yeni müddəanı hicab üçün "faktiki qadağa" kimi qiymətləndirib.

Sözcü də mövzunu "Qardaş ölkədə başörtüsü qadağası" başlığı altında təqdim edib. Bununla yanaşı, nəşr qərarın mətnində "hicab" və ya "başörtüsü" sözlərinin yer almadığını, belə bir təfsirin dünyəvilik və məktəbli formasının vahidliyi ilə bağlı müddəalardan çıxarıldığını qeyd edib.

Türkiyədə yayımlanan digər materiallarda isə daha ehtiyatlı yanaşma müşahidə olunub. Bəzi nəşrlər bildiriblər ki, qərarın mətnində hicabın açıq şəkildə qadağan edildiyini göstərən müddəa yoxdur və əsas mübahisə sənədin necə şərh olunacağı və necə tətbiq ediləcəyi ilə bağlıdır.

Bu reaksiyalar göstərir ki, mübahisə artıq yalnız Azərbaycanın daxili təhsil siyasəti ilə bağlı deyil. Türkiyədəki müzakirələrdə də məsələ dünyəviliyin sərhədləri, dini etiqad azadlığı və məktəblərdə dini simvolların yeri barədə daha geniş debatın bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.

İndi nəyə diqqət etməli?

Sosial mediada müzakirələr təkcə din azadlığı məsələsi ilə məhdudlaşmır. Qərarı tənqid edən bəzi istifadəçilər mübahisəni sosial ədalət məsələsi kimi də təqdim edirlər.

Onlar hökumətin aztəminatlı ailələrə hansı dəstəyi göstərdiyini soruşur və dövlətin iqtisadi çətinliklər yaşayan vətəndaşların problemlərini həll etməkdənsə, hicab taxmaq istəyən qızların seçimlərinə müdaxilə etdiyini iddia edirlər.

Bu arqumentlərdə hökumətin sosial siyasəti ilə dini azadlıqlar arasında əlaqə qurulur. Hakimiyyət isə yeni qaydanı sosial və ya dini siyasət deyil, məktəbli formalarının vahidliyi və təhsilin dünyəvi xarakteri ilə əlaqələndirir.

Beləliklə, mübahisə təkcə hicab məsələsi deyil, dövlətin prioritetləri barədə daha geniş narazılıqlar üçün platformaya çevrilməyə başlayıb.

Mübahisələr qızışmaqda ikən, bu suallar da açıq qalır: məktəblər hicablı qızları dərslərə buraxacaqlarmı, hakimiyyət tətbiqlə bağlı əlavə izahat verəcəkmi, məktəblər baş örtüyü ilə məktəbli formasını uzlaşdırmağa çalışacaqlarmı, valideynlər və ya hüquq müdafiəçiləri məhkəməyə müraciət edəcəklərmi, mövzu təhsil çərçivəsində qalacaq, yoxsa daha geniş dini-siyasi qarşıdurmaya çevriləcək?

Mübahisənin mərkəzində dörd prinsip dayanır: dövlətin dünyəviliyi, dini etiqad azadlığı, uşağın təhsil hüququ və hüquqi məhdudiyyətlərin aydın və mütənasib olması.

Sonda əsas məsələ qərarın mətnindən çox onun necə tətbiq ediləcəyi olacaq. Əgər şagirdlər təhsildən kənarlaşdırılmadan məktəblərdə praktik həll yolları tapılarsa, mübahisə forma qaydaları çərçivəsində qala bilər.

Əgər qızlar sistemli şəkildə dərslərdən uzaqlaşdırılarsa, bu, Azərbaycanın dünyəvilik modelinin sərhədləri, dini azadlıqlar və təhsil hüququ ilə bağlı daha böyük müzakirəyə çevrilə bilər.