Nega Britaniya o‘z bosh vazirini almashtiraveradi?

Demak, Kiyr Starmer so‘nggi o‘n yil ichida iste’foga chiqqan yoki saylovchilar tomonidan hokimiyatdan chetlatilgan oltinchi bosh vazirga aylandi.

Kimdadir shubha bo‘lsa, aytib qo‘yaylik: bu Britaniya siyosati uchun mutlaqo oddiy holat emas.

Agar bunga ishonchingiz komil bo‘lmasa, mana buni hisobga oling: bosh vazir lavozimi XVIII asrda tashkil etilganidan beri, bosh vazirlar o‘rtacha har biri taxminan besh yildan hokimiyatda bo‘lib kelgan.

So‘nggi o‘n yilda esa bu ko‘rsatkich atigi 18 oygacha qisqarib ketdi!

Xo‘sh, bunday favqulodda tez-tez almashinuvning sababi nima?

Albatta, ushbu olti holatning har birida o‘ziga xos sabablar bor.

Devid Kameron 2016 yilda Buyuk Britaniyaning Yevropa Ittifoqi a’zoligi bo‘yicha referendum o‘tkazishga chaqirgani va unda mag‘lub bo‘lgani uchun iste’foga chiqqan edi.

Tereza Mey ham Brekzit qurboniga aylandi. Parlament a’zolari uning Buyuk Britaniyaning Yevropa Ittifoqi bilan yangi munosabatlari bo‘yicha taklif qilgan kelishuvini qayta-qayta rad etishdi va oxir-oqibat uning lavozimda qolishi imkonsiz bo‘lib qoldi.

Boris Jonson esa ko‘proq o‘zining xarakteri, to‘g‘risiz yo to‘g‘risiz emasligi, hamda qaror qabul qilish qobiliyati bilan bog‘liq muammolar tufayli hokimiyatdan ketishga majbur bo‘ldi. Konservativ partiya deputatlari uni avvalgidek saylovlarda yirik g‘alaba keltiruvchi siyosatchi emas, balki partiya uchun yuk va xavf manbaiga aylangan deb hisoblashdi.

Liz Trassning siyosiy faoliyati esa uning soliqlarni qisqartirish rejalariga moliya bozorlarining bildirgan keskin munosabati tufayli tugadi. Investorlar fikricha, bu soliq imtiyozlarini qoplash uchun yetarli xarajat qisqartirish choralari ko‘zda tutilmagan edi.

Ro‘yxatdagi so‘nggi konservator — Rishi Sunak — saylov orqali lavozimidan chetlatilgan yagona bosh vazir bo‘ldi. U 14 yillik Konservativ partiya boshqaruvidan charchagan saylovchilar tomonidan mag‘lub etildi.

Eng so‘nggi «qurbon» — Kiyr Starmerga kelsak, u hukmron Leyboristlar partiyasi deputatlari orasidagi qo‘llab-quvvatlovni yo‘qotgani uchun ketmoqda. Ular Starmerning juda past ommabopligi partiya kelajagi uchun jiddiy xavf tug‘dirayotganiga ishonishmoqda.

Biroq, bu siyosiy qulash ortida yanada kengroq jarayonlar ham bordek tuyuladi. Buyuk Britaniyada siyosat tobora shafqatsiz va keskin tus olmoqda, saylovchilar esa tobora murosasiz va qarama-qarshi qutblarga bo‘linib bormoqda.

Xo‘sh, buning ortida yana qanday omillar turibdi?

Chuqur norozilik

Ijtimoiy fikr so‘rovlari, fokus-guruhlar va turli kuzatuvlar shuni ko‘rsatmoqdaki, saylovchilarning nazaricha, siyosatchilar aholi noroziligining uchta asosiy sababini hal qila olmayapti.

Birinchisi — turmush darajasining uzoq vaqtdan beri o‘smayotgani. Bu og‘ir holat ildizi 2008 yildagi jahon moliyaviy inqiroziga borib taqaladi.

Shuning uchun, Buyuk Britaniyada nega 2016 yildan beri oltita bosh vazir almashganini tahlil qilar ekanmiz, hisobni bemalol 2008 yildan boshlashimiz mumkin.

Bu holatning qanchalik noodatiy ekanini tushunish uchun bir narsani eslash kerak: turmush darajasi bunday uzoq muddat davomida XIX asr boshlaridagi Napoleon urushlaridan beri deyarli to‘xtab qolmagan edi.

Odamlar moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelib, hukumatlar har bir keyingi avlod oldingisidan yaxshiroq yashaydi degan muqaddas, garchi og‘zaki aytilmagan bo‘lsa-da, va’dani bajara olmayapti deb hisoblaganda, jamiyat kayfiyatining yomonlashishi ajablanarli emas.

Har qanday siyosatchi uchun xavotirli tomoni shundaki, so‘rovlar aholi o‘rtasidagi iqtisodiy pessimizm darajasi 1978 yildan beri eng yuqori nuqtaga chiqqanini ko‘rsatmoqda.

1978 yil Buyuk Britaniya uchun yuqori inflyatsiya va kuchli mehnat nizolari davri bo‘lgan edi. Shu bois, bugungi iqtisodiy kayfiyatlar o‘sha og‘ir yillar bilan taqqoslanmoqda.

Ikkinchi asosiy omil — Buyuk Britaniyada hech narsa to‘g‘ri ishlamayapti, degan tasavvurning kuchayishi. Odamlarda transport, adliya tizimi va boshqa davlat xizmatlari o‘z vazifasini kerakli darajada bajarmayapti, degan fikr paydo bo‘lgan.

Albatta, bu ham turmush darajasining o‘smay qolishiga sabab bo‘lgan iqtisodiy o‘sishning pastligi bilan bog‘liq.

Bu holda iqtisodiy o‘sishning yetishmasligi ketma-ket hukumatlarni infratuzilmaga va odamlar qadrlaydigan boshqa sohalarga — masalan, ta’lim va sog‘liqni saqlashga — sarmoya kiritish uchun zarur bo‘lgan daromadlardan mahrum qildi.

Uchinchi omil esa ijtimoiy birdamlik masalasi, aniqrog‘i, uning yetishmayotgani haqidagi keng tarqalgan xavotirdir.

So‘rovlar shuni ko‘rsatmoqdaki, aholining 80 foizidan ortig‘i mamlakat bo‘lingan deb hisoblaydi.

Ko‘pchilik bu bo‘linish hissini so‘nggi o‘n yilliklardagi yuqori darajadagi immigratsiya va ayrim jamoalarning jamiyatga to‘liq moslasha olmagani bilan bog‘laydi.

To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri bo‘lishidan qat’i nazar, ko‘plab saylovchilar so‘nggi bosh vazirlar mamlakat qanday o‘zgargani haqidagi xalq g‘azabi va xavotirlarini tushunmayapti, deb hisoblaydi.

Boshqacha aytganda, Buyuk Britaniya ham boshqa Yevropa mamlakatlari kabi ko‘p irqli, ko‘p millatli va ko‘p madaniyatli jamiyatda odamlar qanday qilib birgalikda totuv yashashi mumkinligi haqidagi savol bilan hanuz kurashmoqda.

Ehtimol, yana bir o‘zgargan jihat shuki, Buyuk Britaniya bu borada ham yagona emas: odamlar nafaqat turli muammolardan g‘azablanmoqda, balki bu g‘azabni ochiq namoyon qilishdan ham kamroq tiyilmoqda.

Buning sababi ijtimoiy tarmoqlarmi yoki boshqa omillarmi — aniq emas. Ammo bir narsa ravshan: odamlar alohida siyosatchilarga, hatto bosh vazirlarga nisbatan ham ochiqchasiga dushmanona munosabat bildirmoqda. Bu esa bir necha yil avval tasavvur qilib bo‘lmaydigan holat edi.

Boshqarib bo‘lmas mamlakat?

Xo‘sh, mamlakat qandaydir ma’noda boshqarib bo‘lmaydigan holatga kelib qoldimi? Biz nega o‘n yil ichida yettinchi bosh vazirni ko‘rish arafasida turibmiz?

Ko‘pchilik siyosatchilar bunchalik keskin xulosaga qo‘shilmaydi. Ularning aytishicha, aholisi ko‘proq bo‘lingan va qarama-qarshiliklar kuchaygan, dunyo esa murakkablashgan bir sharoitda mamlakatni boshqarish ancha qiyinlashgan. Ammo bu mutlaqo imkonsiz degani emas.

Biroq shuni ham tan olish kerakki, oltita bosh vazir ham 2008 yilgi moliyaviy inqiroz va 2016 yilgi Brekzit referendumi ortidan mamlakat ustiga tushgan tushkunlik va pessimizm muhitini tarqata olmadi.

Shu sababli, tabiiyki, yettinchi bosh vazir — u kim bo‘lishidan qat’i nazar — bundan ko‘ra muvaffaqiyatliroq bo‘la oladimi, degan savolga jamoatchilik shubha bilan qarashi mumkin.