Kenya: Qoysaska dhibbanayaasha oo xusaya sannad-guuradii labaad ee dibadbaxyadii Gen-Z

Qoysaska dadka ku dhintay mudaharaadyadii ka dhanka ahaa Sharciga Maaliyadda ee Kenya 2024 ayaa Arbacadii isugu soo baxay bannaanka Baarlamaanka si ay u xusaan sannad‑guuradii labaad ee mudaharaadyada, iyagoo ubaxyo dhigay iyo caddaalad dalbanaya, xilli magaalada caasimadda ah ay ku jirtay xaalad amni oo culus.

Gelitaanka Baarlamaanka iyo inta badan aagga ganacsiga ee bartamaha Nairobi ayaa la xaddiday, waddooyinkana waa la xiray iyadoo ciidamada ammaanku si weyn loo daadiyay.

Kaliya waaliddiin tiro yar, dhaqdhaqaaqayaal iyo siyaasiyiin mucaarad ah ayaa ku guuleystay inay gaaraan baarlamaanka si ay uga qayb qaataan xuska.

Caroline Mutisya, oo wiilkeeda Erickson Kyalo Mutisya lagu dilay meel u dhow Baarlamaanka intii lagu jiray mudaharaadyada, ayaa ka mid ahayd kuwii isugu soo baxay.

Waxay BBC u sheegtay: "Waxaan halkan u imid maanta si aan u xusuusto wiilkayga oo lagu dilay 50 mitir uun u jira dhismaha baarlamaanka, isla markaana aan caddaalad ugu dalbado dhimashadiisa."

Mutisya waxay sheegtay in joogitaanka booliska ee culus uu ka dhigay mid adag in qoysasku si xor ah uga hadlaan xuska.

Waxay tiri: "Waxaan halkan u imid inaan xusuusto wiilkayga, balse ma dareemayo amni ku filan inaan hadalkayga si cad u muujiyo sababo la xiriira digniinaha booliska."

Waalid kale, Jacinta Anyango, ayaa sheegtay in wiilkeeda 12 jirka ah Kennedy Onyango lagu dilay mudaharaadyo ka dhacay Ongata Rongai, duleedka Nairobi, halkaas oo booliska iyo mudaharaadayaashu isku dhaceen.

Waxay tiri: "Waxaan rabaa oo keliya in dowladda ay keento saraakiisha mas'uulka ka ah dilka carruurteenna hortayada oo ay naga raalli galiyaan. Taasi ma soo celin doonto wiilkayga, balse waxay yeelan doontaa macne."

Waxay intaas ku dartay in ay xanuun badan tahay in labo sano kadib aan weli qofna loo hayn mas'uuliyadda.

Waxay ku qaylisay: "Madaxweynuhu yaa filanaya inuu u codeeyo sanadka dambe haddii uu weli nagu sii dilo sidaan?"

Xiisad ayaa si kooban uga dhalatay bannaanka baarlamaanka markii koox yar oo dhaqdhaqaaqayaal ah ay isku dhaceen booliska, taas oo keentay in qaar la xiro.

Mar kale, waaliddiinta murugaysan iyo dhaqdhaqaaqayaasha ayaa fadhiistay waddada, iyagoo booliska ka codsaday inay u oggolaadaan inay ubaxyo dhigaan meel u dhow baarlamaanka. Ugu dambayntii waxay ubaxyada ku dhigeen siligga birta ah ee waddooyinka xannibayay.

Bartamaha Nairobi ayaa inta badan cidlo noqotay iyadoo ciidamada ammaanku sii hayeen isbaarooyin oo dhaqdhaqaaqii lagu xaddiday goobaha muhiimka ah ee dowladda.

Mudahaaradayaal ku duuban calanka Kenya oo sita ubaxyo cadcad ayaa ku socday meelaha loo asteeyay, iyagoo heesaya, halka boolisku ka kormeerayeen gaadiid gaashaaman, una daadiyeen cutubyo gaas‑biyo, boolis ka hortagga rabshadaha iyo qaar ku socda faras.

Booliska Kenya ayaa xiray waddooyinka muhiimka ah ee gala bartamaha Nairobi ka hor mudaharaadyo qaran oo la qorsheeyay, kuwaas oo lagu xusayo labo sano kadib mudaharaadyadii halista lahaa ee dhalinyarada Gen‑Z ay hoggaaminayeen ee ka dhanka ahaa dowladda.

Mudahaaradayaasha ayaa sheegaya inay dalbanayaan caddaalad in ka badan 80 qof oo la dilay iyo tobnaan kale oo dhaawacmay intii lagu jiray mudaharaadyadii ka dhanka ahaa canshuurta ee 2024 iyo xuskii sanadkii hore.

Waxaa jiray iska hor imaadyo goobo kala duwan oo u dhexeeya booliska iyo mudaharaadayaasha, iyadoo ciidamada ammaanku adeegsanayeen gaaska ilmada keena halka mudaharaadayaashuna ay dhagxaan ku tuurayeen.

Mudaaharaadyada la qorsheeyay oo inta badan laga soo abaabulay baraha bulshada ayaa la filayaa in ay ka dhacaan magaalooyin waaweyn oo ay ka mid yihiin Nairobi, Mombasa iyo qeybo ka mid ah bartamaha Kenya.

Saraakiisha booliiska oo fardo saaran ayaa kala eryayay dad badan oo isku dayayay inay isugu soo ururaan waddooyinka Nairobi, kuwaas oo inta badan madhan markii booliisku ay jidgooyooyin dhigeen iyagoo wata rasaas biyo ah si ay u joojiyaan dibadbaxayaasha.

Muuqaal laga soo duubay xarun TV oo maxalli ah ayaa muujinaya olol iyo qiiq ka kacaya aagga Githurai ee u dhow Nairobi, iyadoo dibadbaxayaashu ay dab qabadsiiyeen intii ay socdeen iskahorimaadyada booliiska.

Saraakiisha booliiska ayaa sidoo kale la arkay iyagoo tuuraya gaaska ilmada ka keena si ay u kala eryaan dadkii isugu soo ururay aagga. Dhowr qof ayaa waxaa xiray booliiska ka hortagga rabshadaha ee Nairobi iyagoo isku dayaya inay galaan bartamaha magaalada.

Tobnaan dibadbaxayaal ah ayaa ka soo muuqday magaalada xeebta ah ee Mombasa oo ay la socdaan ciidamada amniga.

Ku‑xigeenka taliyaha booliska, Gilbert Masengeli, ayaa sheegay in la dhigay isbaarooyin si loo hubiyo in aan wax dembiile ah ama hub ah lagu soo gelin magaalada, isagoo ku daray in dalka uu weli degan yahay, muwaadiniintuna ay ku mashquulsan yihiin hawlahooda maalinlaha ah iyada oo aan wax carqalad ah jirin.

"Ma jiraan waddooyin la xannibay. Waxaan kaliya hubinaynaa badbaadada Kenyanka. Waxaan kaliya eegaynaa haddii ay hub wataan," ayuu yiri Masengeli.

"Waxaan ku faraxsanahay sababtoo ah ma jiraan gaadiid la gubayo, dadka ayaana ku mashquulsan shaqadooda," ayuu ku daray.

Qaar ka mid ah waaliddiinta carruurtooda ku waayay mudaharaadyadii 2024 ayaa ka codsaday dowladda inay u oggolaato inay si nabad ah u xusaan kuwa ay jeclaayeen.

"Ma rabno gaas ilmada keena iyo dagaallo waddooyinka ka dhaca. Waxaan nahay dad waayeel ah oo taas ka daalay," ayuu mid ka mid ah waalidiinta u sheegay suxufiyiinta Nairobi.

Hoggaamiyeyaasha mucaaradka oo uu hoggaaminayo Kalonzo Musyoka, Martha Karua iyo Eugene Wamalwa ayaa ku biiray qoysaska dhibbanayaasha si ay ubaxyo ugu dhigaan baarlamaanka, iyagoo sharfaya kuwii ku dhintay mudaharaadyadii 2024.

Mas'uuliyiinta ayaa ugu baaqay mudaharaadayaasha inay nabad ku sii wadaan oo ay ka fogaadaan falal rabshado, dhaca, ama burburinta hanti.

Madaxweynaha William Ruto ayaa Jimcihii sheegay in dadka ay xaq u leeyihiin inay mudaharaadaan, balse wuxuu ku digay in cid kasta oo "loo abaabulo inay burburiso hanti ama ay kiciso fowdo" aan la aqbali doonin.

Hoggaamiyeyaal siyaasadeed oo badan, kooxo bulshada rayidka ah, iyo ururo xuquuqda aadanaha ayaa taageeray mudaharaadyada nabadda ah, iyagoo ku tilmaamay qayb ka mid ah xuquuqda muujinta dimoqraadiyadda ee dastuurka dalka ku xusan.

Ku‑xigeenkii hore ee Ruto, Rigathi Gachagua, oo hadda ah mucaarad adag, ayaa ku booriyay dhalinyarada Gen Z inay ka fogaadaan waddooyinka, isagoo ka walaacsan in mudaharaadyadu rabshado isu beddeli karaan. Halkii, wuxuu ugu baaqay Kenyanka inay guryahooda ku ekaadaan si ay u muujiyaan diidmo astaan ah.

Toddobaadkii hore, Madaxweyne Ruto wuxuu ku dhawaaqay sanduuq ku dhow $15 milyan (£11 milyan) oo lagu magdhabayo ku dhawaad 2,000 dhibbane oo lagu aqoonsaday kooxaha xuquuqda aadanaha inay la kulmeen xadgudubyo xuquuqda aadanaha oo la xiriira mudaharaadyada intii u dhaxaysay 2017 iyo 2025.

Ruto wuxuu sheegay in magdhowgu uusan ahayn "qiime nolol, xanuun ama khasaare" isla markaana aan loo arkin abaalmarin rabshad ama dembi.

Si kastaba ha ahaatee, ururrada xuquuqda aadanaha ayaa diiday qorshaha magdhowga, iyagoo ku dooday in qaar ka mid ah dhibbanayaasha laga reebay, lacagtu aanay ku filnayn, isla markaana aanay jirin hufnaan.

Madaxweyne Ruto wuxuu wajahayaa caro dadweyne oo sii kordhaysa ka hor doorashada 2027, iyadoo mucaaradku ku eedeeyeen dowladdiisa inay ku guuldarreysatay fulinta ballanqaadyadii ololaha muhiimka ahaa.

Isagu wuu diiday eedeymahaas, isagoo ku adkaystay in xukuumaddiisu fulisay inta badan ballanqaadyada, isla markaana uu diyaar u yahay inuu difaaco waxqabadkeeda marka uu doonayo dib‑u‑doorasho.

Bishii Juun 2024, kumannaan Kenyanka ah ayaa mudaharaaday ka dhanka ah kordhinta canshuuraha la soo jeediyay, taas oo ku dhammaatay weerar lagu qaaday baarlamaanka iyo ka noqoshada sharciga maaliyadeed ee muranka dhaliyay.

Laakiin ciidamada ammaanka ayaa lagu eedeeyay inay adeegsadeen xoog xad‑dhaaf ah, iyadoo baaritaan ay BBC samaysay uu muujiyay in boolisku si ula kac ah isku dayeen inay dilaan mudaharaadayaasha.

Maalmaha xigay, tobanaan qof ayaa la sheegay in la afduubay, oo lagu eedeeyay ciidamada ammaanka. Qaar ayaa markii dambe la helay iyagoo si xun loo garaacay, halka qaar kale lagu helay meydadkooda, taas oo kicisay walaac ku saabsan afduubyo khasab ah iyo dilal aan sharci ahayn.