آیا چین می‌تواند به جنگ آمریکا و ایران پایان دهد؟

در حالی که چشم‌انداز مذاکرات صلح میان آمریکا و ایران همچنان نامشخص است، چین به تدریج به میانجی قدرتمندی در پشت صحنه تبدیل می‌شود، چرا که واشنگتن و تهران، هر دو به دنبال میانجی‌گری پکن برای پایان دادن به جنگ هستند.

سفر عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، به پکن در ۶ مه و در شرایطی که واشنگتن پیشنهاد تازه‌ای برای صلح ارائه کرده بود، از سوی ناظران به عنوان تلاشی برای جلب حمایت چین از مذاکرات تعبیر شد.

انتظار می‌رود موضوع ایران یکی از محورهای اصلی سفر دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به چین و دیدار او با شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور این کشور، در روزهای ۱۴ و ۱۵ مه باشد.

روی کاغذ، پکن می‌تواند از نفوذ خود بر ایران برای تسهیل دستیابی به توافقی جامع و پایدار استفاده کند، چنان‌که در مذاکرات اسلام‌آباد نیز با تحت فشار گذاشتن تهران، جمهوری اسلامی را به پذیرش آتش‌بسی واداشت که هرچند بسیار شکننده است، اما همچنان برقرار مانده است.

با این حال، برخی از تحلیلگران چینی نقش پکن را کم‌اهمیت جلوه داده‌اند و به بی‌میلی دو طرف به مصالحه و همچنین اختلاف‌ها در درون رهبری ایران اشاره کرده‌اند.

موضع چین درباره برنامه هسته‌ای ایران و تنگه هرمز چیست؟

هم‌زمان با دیدار عباس عراقچی و وانگ یی، وزرای خارجه ایران و چین، در ۶ مه، آمریکا یک یادداشت تفاهم یک‌صفحه‌ای شامل ۱۴ بند پیشنهاد کرد که هدف آن پایان رسمی جنگ و ایجاد چارچوبی برای مذاکرات بلندمدت عنوان شده بود.

با وجود آنکه دونالد ترامپ مدعی شد توافق نزدیک است، رسانه‌های چینی به نقل از منابع ایرانی گزارش دادند که تهران به پیشنهاد تازه آمریکا پاسخ نداده، زیرا برخی بندهای آن را «غیرقابل قبول» می‌داند.

برنامه هسته‌ای ایران همچنان یکی از مهم‌ترین نقاط اختلاف میان دو طرف است، زیرا هر یک دوره زمانی متفاوتی برای تعلیق غنی‌سازی اورانیوم در ایران و همچنین انتقال ذخایر اورانیوم با غنای بالا به خارج از کشور پیشنهاد می‌کنند؛ درخواستی که تهران پیش‌تر آن را رد کرده بود.

پکن در موضوع هسته‌ای موضعی نسبتا ثابت داشته است. وانگ یی در دیدار با عباس عراقچی گفت چین از تعهد ایران به توسعه ندادن سلاح هسته‌ای استقبال می‌کند، اما در عین حال معتقد است ایران حق مشروع استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای را دارد.

در مورد بازگشایی تنگه هرمز نیز وزیر خارجه چین از طرف‌های درگیر خواست تا «هرچه سریع‌تر به خواسته جدی جامعه بین‌الملل پاسخ دهند» و «عبور و مرور عادی و امن» را در این آبراه از سر بگیرند.

وزیر خارجه ایران نیز گفت موضوع تنگه هرمز «می‌تواند به سرعت حل‌وفصل شود»؛ اظهاراتی که به عنوان نشانه‌ای از آمادگی تهران برای بازگشایی تنگه تلقی شد.

به نظر می‌رسد آمریکا نیز تا حدی در موضع خود نرمش نشان داده و در یادداشت تفاهم پیشنهاد کرده است رفع محاصره دریایی را هم‌زمان با بازگشایی تنگه از سوی ایران انجام دهد.

چین چقدر بر ایران نفوذ دارد؟

سفرهای عباس عراقچی و دونالد ترامپ به چین نشان می‌دهد این کشور در حال تبدیل شدن به میانجی مهمی است که به دلیل نفوذ ویژه‌اش بر تهران، موقعیتی متفاوت دارد.

طبق برآوردها، چین پیش از جنگ ۸۰ تا ۹۰ درصد از کل صادرات نفت ایران را به صورت غیررسمی و از طریق «ناوگان ارواح» و پالایشگاه‌های مستقل موسوم به تی‌پات وارد می‌کرد و همچنان به حمایت اقتصادی از ایران ادامه داده است.

واشنگتن اخیرا برای مختل کردن درآمدهای نفتی ایران، تحریم‌های بیشتری علیه پالایشگاه‌ها و شرکت‌های چینی اعمال کرد، اما پکن واکنش تندی نشان داد و برای نخستین بار دستور ممنوعیتی را صادر کرد که بر اساس آن، نهادهای چینی نباید «تحریم‌های یک‌جانبه» آمریکا را به رسمیت بشناسند یا اجرا کنند.

رسانه‌های غربی همچنین چین را متهم کرده‌اند که موشک‌های دوش‌پرتاب، پرکلرات سدیم قابل استفاده در تولید سوخت جامد موشکی و دیگر کالاها و فناوری‌های دومنظوره در اختیار ایران قرار داده است.

پکن این ادعاها را «اتهام‌زنی بی‌اساس» خوانده و تاکید کرده است که چین همواره در قبال صادرات تسلیحات، رویکردی مسئولانه داشته است.

با این حال، حمایت‌های مالی و لجستیکی منتسب به چین می‌تواند دست پکن را برای اثرگذاری جدی بر تصمیم‌های تهران بازتر کند و پکن بتواند در پشت صحنه، نقش مهمی در شکل دادن به چشم‌انداز صلح ایفا کند.

روزنامه نیویورک‌تایمز در گزارشی به نقل از مقام‌های ایرانی نوشت که مداخله لحظه آخر پکن باعث شد تهران در هشتم آوریل، زمانی که مذاکرات اسلام‌آباد به بن‌بست رسیده بود، پیشنهاد آتش‌بس با میانجی‌گری پاکستان را بپذیرد.

آتش‌بس دوهفته‌ای اولیه در ۲۱ آوریل تمدید شد و با وجود تبادل آتش اخیر میان دو طرف، همچنان به شکلی بسیار شکننده پابرجاست.

آیا چین می‌تواند توافقی پایدار برای صلح برقرار کند؟

چین می‌تواند در هموار کردن مسیر دستیابی به توافقی جامع و پایدار نقش ایفا کند. پکن در حالی که تلاش‌هایش را برای آوردن ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس پای میز مذاکره ادامه داده، هم‌زمان کوشیده است تا از نفوذ طرف‌های ثالث مانند عربستان سعودی نیز به عنوان اهرم فشار استفاده کند.

عباس عراقچی در جریان سفر خود به پکن، با فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان سعودی، نیز تلفنی گفت‌وگو کرد. دو طرف بر اهمیت ادامه دیپلماسی و هماهنگی نزدیک‌تر میان کشورهای غرب آسیا برای کاهش تنش‌ها و جلوگیری از تشدید درگیری تاکید کردند.

این تماس تلفنی بلافاصله پس از دیدار وزرای خارجه ایران و چین انجام شد؛ دیداری که در آن وانگ یی از کشورهای خاورمیانه خواست «سرنوشت خود را به دست بگیرند» و ایران و دیگر کشورهای خلیج فارس را تشویق به گفت‌وگو کرد. او همچنین از ایجاد «چارچوب منطقه‌ای صلح و امنیت» حمایت کرد.

چین در سال‌های اخیر از حامیان جدی آشتی میان ایران و کشورهای عربی بوده است. پکن در سال ۲۰۲۳ میانجی‌گری توافق پکن برای ازسرگیری روابط دیپلماتیک تهران و ریاض را بر عهده داشت، هرچند که این روند آشتی پس از آن، تحت تاثیر تنش‌های منطقه‌ای ناشی از جنگ اسرائیل و حماس تضعیف شده است.

همچنین در ششم مه گزارش شد که عربستان استفاده ارتش آمریکا از پایگاه‌ها و حریم هوایی خود را نپذیرفته است؛ اقدامی که بر اساس گزارش‌ها باعث شد دونالد ترامپ ناگهان عملیات «پروژه آزادی» برای هدایت کشتی‌های گرفتار در تنگه هرمز را متوقف کند.

چین با اعمال فشار بر ایران، همکاری با پاکستان برای پیشبرد مذاکرات صلح، استفاده از نفوذ عربستان برای جلوگیری از گسترش تنش در خلیج فارس و همچنین گفت‌وگو با دونالد ترامپ در بالاترین سطح، ممکن است در موقعیت مناسبی برای تثبیت یک توافق جامع آتش‌بس قرار داشته باشد.

با این حال، بسیاری از مفسران چینی دامنه میانجی‌گری پکن را محدود ارزیابی کرده‌اند. هو شی‌جین، تحلیلگر سرشناس چینی، گفته است اگر دو طرف تمایلی به مصالحه نداشته باشند، انتظارها از چین برای کمک به دستیابی به یک توافق، «غیرواقع‌بینانه» خواهد بود.

جین کانرونگ، استاد دانشگاه رنمین چین، نیز به اختلاف‌ها در درون رهبری ایران اشاره کرده و گفته است پکن تنها با جناح میانه‌رو در ارتباط است و مشخص نیست سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که رویکردی تندروتر دارد، با توافق صلح موافقت کند یا نه.