پس از سقوط اسد؛ اسرائیل چگونه حضور خود را در جنوب سوریه گسترش داده است؟

در صبح ۲۵ آوریل ۲۰۲۴، خانواده حسن احمد در روستای جباتا الخشب، واقع در مرز با اسرائیل، روزی عادی را سپری می‌کردند.

اعضای خانواده مشغول نوشیدن قهوه بودند و حسن آماده می‌شد به محل کارش برود که تماسی دریافت کرد: سربازان اسرائیلی وارد زمین کشاورزی او شده و پسرش صدام را که آن زمان ۱۷ سال داشت، بازداشت کرده بودند.

حسن می‌گوید سربازان دست‌های پسرش را بستند و چشم‌بند زدند، سپس به او گفتند حضورش در آن محل، به گفته آن‌ها، تجاوز به خاک کشور اسرائیل است.

این روستا در منطقه حائل میان سوریه و اسرائیل قرار دارد؛ منطقه‌ای که بخشی از خاک سوریه است و روستاهای سوری‌نشین را در بر می‌گیرد. توافق جداسازی نیروها در سال ۱۹۷۴، حضور نیروهای نظامی هر دو طرف را در آن ممنوع کرده است.

حسن بعدتر فهمید پسرش در بخش ویژه افراد زیر سن قانونی در زندان عوفر نگهداری می‌شده و پس از رسیدن به سن قانونی به بخش مردان منتقل شده است. سپس خبر از او به‌کلی قطع شد.

به گفته پدرش، صدام تاکنون نه محاکمه شده و نه اتهامی به او تفهیم شده است.

بر اساس داده‌های دولتی که بی‌بی‌سی به آنها دست یافته است، وضعیت صدام موردی استثنایی نیست؛ ۴۳ شهروند سوری همچنان در اسرائیل بازداشت هستند و بیشتر آنها پس از سقوط حکومت بشار اسد بازداشت شده‌اند.

ساکنان مناطق مرزی می‌گویند از زمان سقوط حکومت اسد، هم‌زمان با گسترش حضور نظامی اسرائیل در جنوب سوریه، دفعات ورود نیروهای اسرائیلی و عملیات بازداشت افزایش یافته است.

حدود یک سال پس از بازداشت صدام، نیروهای اسرائیلی پسرعموی او، حسن ابراهیم احمد، را نیز هنگام ورود به همان روستا و یورش به خانه خانواده‌اش بازداشت کرده بودند.

وقتی از ارتش اسرائیل درباره پرونده‌های صدام و حسن پرسیدیم، گفت اطلاعات موجود درباره صدام برای شناسایی او یا بررسی پرونده‌اش کافی نیست. درباره حسن نیز اعلام کرد که او به ظن مشارکت در فعالیت‌هایی که ارتش اسرائیل «تروریستی» توصیف کرد و عضویت در گروه موسوم به «دولت اسلامی» بازداشت شده و اکنون در اختیار سازمان زندان‌های اسرائیل است.

اما برای ساکنان روستاهای مرزی، پیامدهای ورود نیروهای اسرائیلی تنها به بازداشت‌ها محدود نمی‌شود.

با گسترش استقرار نیروهای اسرائیلی در بخش‌هایی از درعا و قنیطره، ساکنان منطقه می‌گویند با محدودیت‌های روزافزونی در رفت‌وآمد و دسترسی به زمین‌های کشاورزی‌شان روبه‌رو شده‌اند. یورش به خانه‌ها، بازرسی و ایست‌های بازرسی نیز به بخشی تکرارشونده از زندگی روزمره آن‌ها تبدیل شده است.

در روستای معریه در حومه درعا، جایی که نیروهای اسرائیلی در ماه‌های گذشته ورود خود را به آن تشدید کرده‌اند، محمد دماره برای بی‌بی‌سی شرح می‌دهد که زندگی روزمره چگونه تغییر کرده است.

او روایت می‌کند که ساکنان تلاش کردند با سنگ راه نیروهای اسرائیلی را ببندند، اما این نیروها با بولدوزر و شلیک گلوله راه را باز کردند و ساکنان را تهدید کردند که اگر مانع حرکت سربازان شوند، مجازات خواهند شد.

دماره می‌گوید برخی ساکنان هنگام بازداشت تحقیر و کتک زده شده‌اند. به گفته او، نیروهای اسرائیلی مانع دسترسی مردم به بخش‌های وسیعی از زمین‌هایشان شده‌اند و برخی ساکنان نیز دام‌هایشان را از دست داده‌اند.

او می‌افزاید ورود نیروهای اسرائیلی به مناطق مسکونی، به‌ویژه در کودکان، ترس ایجاد کرده است: «بچه‌هایمان از خوابیدن می‌ترسند، مبادا بیدار شوند و ببینند تفنگ یک سرباز اسرائیلی به سمت سرشان نشانه رفته است.»

دماره می‌گوید استفاده از پهپادها و بمب‌هایی که از آن‌ها رها می‌شود، بر ترس مردم افزوده است.

سحر الغیث، از ساکنان معریه در حومه درعا، نیز می‌گوید یورش‌های مکرر شبانه و روزانه، زندگی را بی‌ثبات کرده است. محدودیت رفت‌وآمد او را واداشته محصولاتش را در زمین رها کند تا از بین بروند و تمام درآمدی را که امیدوار بود به دست بیاورد، از دست بدهد.

او می‌گوید در فصل کشت جاری نتوانسته کشاورزی کند، چون نیروهای اسرائیلی مستقیما به سوی کشاورزان در زمین‌هایی شلیک کرده‌اند که در آن‌ها کشت و برداشت می‌کردند.

او می‌افزاید برخی مردم پس از از دست دادن بخشی از دام‌هایشان، ناچار شدند بقیه را بفروشند. کاهش تولیدات کشاورزی و دامی نیز بر دسترسی به محصولاتی مانند شیر و ماست اثر گذاشته است، محصولاتی که اکنون کمیاب و به‌سختی قابل تهیه‌اند.

الغیث می‌گوید ترس دیگر فقط به زمان ورود نیروها محدود نیست، بلکه به بخشی از زندگی در خانه‌ها تبدیل شده است. برخی اعضای خانواده‌ها شب‌ها بیدار می‌مانند تا برای هر یورش تازه‌ای آماده باشند: «سرنوشتمان معلق است. هر ساعت می‌گوییم الان است که ما را از خانه‌هایمان بیرون کنند.»

الغیث می‌گوید افرادی که با بازرسی‌ها همکاری نکنند، ممکن است با اقدامات سخت‌گیرانه‌تری در خانه‌هایشان روبه‌رو شوند. او می‌افزاید: «نیروهای اسرائیلی سگ‌هایی را وارد خانه‌ها می‌کنند که روی فرش‌ها و موکت‌ها مدفوع می‌کنند و گاهی ما، زنان و فرزندانمان، مجبور می‌شدیم در جریان بازرسی‌ها به اجبار در سرما بایستیم.»

ارتش اسرائیل در پاسخ به این اتهام‌ها به بی‌بی‌سی گفت نیروهایش برای حفاظت از شهروندان اسرائیلی در منطقه حائل جنوب سوریه فعالیت می‌کنند. افزود که عملیاتش مطابق حقوق بین‌الملل انجام می‌شود و هر زمان ممکن باشد، می‌کوشد از آسیب رساندن به زمین‌های کشاورزی و املاک خصوصی جلوگیری کند.

گسترش حضور نظامی؛ ۹ پایگاه در منطقه

آنچه ساکنان در محل تجربه می‌کنند، هم‌زمان با تغییری آشکار در ماهیت حضور نظامی اسرائیل در جنوب سوریه رخ می‌دهد.

از زمان سقوط حکومت اسد در ۸ دسامبر ۲۰۲۴، اسرائیل استقرار نیروهایش در خاک سوریه را گسترش داده و در برخی نقاط از منطقه حائلی فراتر رفته است که از زمان توافق جداسازی نیروها در سال ۱۹۷۴، دو طرف را از هم جدا می‌کند.

بر اساس آن توافق، منطقه‌ای حائل یا منطقه جداسازی میان بلندی‌های جولان تحت اشغال اسرائیل و خاک سوریه ایجاد شد که از شمال به جنوب ۷۵ کیلومتر طول دارد و عرض آن بین ۲۰۰ متر تا ۱۰ کیلومتر است. اداره غیرنظامی این منطقه بر عهده سوریه است، اما ارتش سوریه باید بیرون از مرزهای آن بماند.

نیروی ناظر سازمان ملل بر جداسازی نیروها، موسوم به «آندوف»، در این منطقه مستقر است و مسئولیت نظارت بر آتش‌بس میان دو طرف را بر عهده دارد.

به گفته عفو بین‌الملل، اسرائیل از زمان سقوط حکومت اسد ۹ پایگاه نظامی در استان‌های قنیطره و درعا ایجاد کرده است.

اطلاعاتی که بی‌بی‌سی به دست آورده نشان می‌دهد چهار پایگاه خارج از منطقه حائل قرار دارند. ساخت آن‌ها نیز با عملیات عمرانی‌ همراه بوده که نشان می‌دهد حضور نظامی اسرائیل از یک استقرار موقت میدانی فراتر می‌رود.

تصاویر ماهواره‌ای نیز ساخت‌وساز و توسعه در چند مورد از این مکان‌ها را نشان می‌دهد، مکان‌هایی که در منطقه حائل و اراضی مجاور سوریه به مواضع نظامی تبدیل شده‌اند.

مذاکراتی که به بن‌بست خورد

هم‌زمان با گسترش حضور نظامی در میدان، مقام‌های سوری و اسرائیلی با میانجی‌گری آمریکا تلاش می‌کنند به توافق امنیتی تازه‌ای برسند. اما گفت‌وگوها به دلیل اختلاف بر سر ترتیبات امنیتی و حدود عقب‌نشینی اسرائیل به بن‌بست خورده است.

در اوت ۲۰۲۶، تماس مستقیم دو طرف از سر گرفته شد، زمانی که اسعد شیبانی، وزیر خارجه سوریه، در اردن با رومان گوفمان، رئیس موساد، دیدار کرد تا درباره کاهش تنش و احیای مذاکرات گفت‌وگو کنند.

اسعد شیبانی می‌گوید دو طرف در آغاز سال، در اصل و روی کاغذ، بر سر بیشتر ترتیبات امنیتی به تفاهم رسیده بودند، از جمله مناطق امنیتی در جنوب و منطقه حائلی که فقط نیروهای سازمان ملل در آن مستقر باشند.

اما دمشق در آمادگی اسرائیل برای اجرای توافق‌های حاصل‌شده تردید دارد.

از بیت جن تا ابوالظهور؛ دامنه عملیات نظامی در حال گسترش است

عملیات نظامی اسرائیل به منطقه مرزی محدود نمانده و به دیگر مناطق داخل سوریه نیز گسترش یافته است.

در نوامبر ۲۰۲۵، نیروهای اسرائیلی عملیاتی در شهرک بیت‌جن در حومه دمشق انجام دادند که به گفته مقام‌های دولت انتقالی سوریه، دست‌کم ۱۳ کشته بر جا گذاشت.

اسرائیل آن زمان گفت عملیات، اعضای یک گروه اسلام‌گرا را هدف گرفته که قصد حمله به این کشور را داشتند. مقام‌های سوری، در مقابل، آن را یکی از مرگبارترین عملیات اسرائیل از زمان سقوط اسد توصیف کردند.

در اوت ۲۰۲۶، دامنه حملات اسرائیل به شمال سوریه رسید و پایگاه هوایی ابوالظهور در نزدیکی ادلب هدف قرار گرفت، آن هم در شرایطی که تنش بر سر حضور ترکیه در سوریه رو به افزایش بود.

اسرائیل: حضور برای مدتی نامحدود

اسرائیل از نخستین روزهای سقوط اسد، استقرار نظامی تازه خود را اقدامی موقت معرفی نکرد.

در ژانویه ۲۰۲۵، یسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، هنگام بازدید از جبل‌الشیخ گفت نیروهای اسرائیلی برای «مدتی نامحدود» در منطقه حائل خواهند ماند. او این تصمیم را با ضرورت جلوگیری از حضور نیروهای متخاصم در نزدیکی مرز توجیه کرد و بر خواست اسرائیل برای غیرنظامی ماندن جنوب سوریه تاکید گذاشت.

در تازه‌ترین تحول، دولت سوریه در ۹ سپتامبر ورود بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، به خاک سوریه و بازدید او از مواضعی در جبل‌الشیخ را محکوم کرد. دمشق آن را نقض حاکمیت و تمامیت ارضی کشور دانست و خواستار توقف ورود نیروهای اسرائیلی و بازگشت به توافق جداسازی نیروها در سال ۱۹۷۴ شد.

نتانیاهو همراه با یسرائیل کاتس، وزیر دفاع، و تمیر یدعی، معاون رئیس ستاد ارتش اسرائیل، به جبل‌الشیخ رفته بود. او گفت اسرائیل کنترل کامل منطقه از جبل‌الشیخ تا رود یرموک را در اختیار دارد و تاکید کرد کشورش اجازه نخواهد داد آنچه «ارتشی تروریستی» توصیف کرد، در مرزهایش حضور خود را تثبیت کند.

دولت انتقالی سوریه می‌گوید ادامه ورود نیروها و حملات اسرائیل، حاکمیتش بر خاک کشور را تضعیف می‌کند و مانع بازسازی نهادهای دولتی می‌شود. این دولت خواستار عقب‌نشینی اسرائیل به مواضع پیش از ۸ دسامبر ۲۰۲۴ و بازگشت به اجرای کامل توافق جداسازی نیروهاست.

دمشق، بر اساس موضع اعلام‌شده‌اش، هر ترتیباتی را که توان آن را برای بازسازی نیروهای مسلح یا تعیین ائتلاف‌هایش محدود کند، رد می‌کند.

در مقابل، ارتش اسرائیل به بی‌بی‌سی می‌گوید عملیاتش در منطقه حائل با هدف حفاظت از شهروندان اسرائیلی انجام می‌شود و نیروهایش افرادی را بازداشت می‌کنند که به مشارکت در فعالیت‌های تروریستی علیه اسرائیلی‌ها یا نیروهای اسرائیلی مظنون‌اند.

ارتش می‌افزاید بازداشت‌شدگان برای بازجویی، بررسی و نگهداری به مراکزی در داخل اسرائیل منتقل می‌شوند؛ در چارچوب عملیاتی که به گفته این نهاد، تابع قوانین اسرائیل، مقررات نظامی و حقوق بین‌الملل است.

ارتش می‌گوید کسانی را که مشارکتشان در فعالیت‌های تروریستی اثبات نشده، آزاد کرده و به سوریه بازگردانده است. به گفته ارتش، بازداشت‌شدگان یا مشمول قوانین کیفری‌اند یا بر اساس آنچه «قانون رزمندگان غیرقانونی» خوانده می‌شود، تحت بازداشت پیشگیرانه قرار دارند. بازداشت آن‌ها نیز مطابق چارچوب قانونی مربوط، مشمول بازبینی قضایی است و قوانین اسرائیل حق داشتن وکیل و درخواست تجدیدنظر در دیوان عالی را برایشان فراهم می‌کند.

خانه‌ها و زمین‌ها؛ هزینه‌ای فراتر از عملیات نظامی

سازمان‌های بین‌المللی حقوق بشری نیز می‌گویند پیامدهای حضور نظامی اسرائیل به بازداشت‌ها یا عملیات رزمی محدود نیست و اموال، رفت‌وآمد مردم و منابع درآمدشان را هم در بر می‌گیرد.

عفو بین‌الملل می‌گوید در شش ماه پس از آغاز پیشروی اسرائیل، تخریب یا آسیب دیدن دست‌کم ۲۳ ساختمان غیرنظامی را در سه روستای قنیطره مستند کرده است.

اما برای ساکنان روستاهای مرزی، معیار سنجش این تحولات شمار پایگاه‌ها یا نقاط ورود نیروها نیست، بلکه چیزهایی است که از زندگی روزمره‌شان از دست رفته است.

در حالی که مذاکرات درباره مرزها و ترتیبات امنیتی ادامه دارد، ساکنان این روستاها میان حضور نظامیِ در حال گسترش و توافق سیاسی‌ای که هنوز نهایی نشده، گرفتار مانده‌اند. آن‌ها هزینه این بلاتکلیفی را با امنیت، خانه‌ها و معاش خود می‌پردازند.