گوگوش؛ فراز و فرود یک زندگی

منتشر شده در ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۳ - ۱۶ مه ۲۰۲۴

به روز شده در ۷ ساعت پیش

زمان مطالعه: ۵ دقیقه

بعضی هنرمندان علاوه براینکه آثارشان در حافظه مردم ماندگار می‌شوند، زندگی‌شان هم به بخشی از خاطرات و تجربه جمعی یک جامعه تبدیل می‌شود. گوگوش از جمله چهره‌هایی است که هم نامش با موسیقی و سینما گره خورده است و هم بسیاری از ایرانیان با شنیدن صدای او، بخشی از گذشته خود، خاطرات خانوادگی و لحظه‌هایی از تاریخ معاصر ایران را به یاد می‌آورند.

مستند «گوگوش؛ آتشینجان‌» تلاشی است برای روایت زندگی زنی است که دهه‌ها در مرکز توجه میلیون‌ها نفر قرار داشت، اما در عین حال بخش بزرگی از زندگی‌اش را در سکوت، دوری و انزوا گذراند. این فیلم ما را از تصویر آشنای «گوگوش» بر روی صحنه، به زندگی شخصی فائقه آتشین نزدیک می‌کند؛ کسی که از کودکی روی صحنه بزرگ شد و بعدها به یکی از تاثیرگذارترین چهره‌های موسیقی پاپ ایران تبدیل شد.

فائقه آتشین در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۲۹ در تهران متولد شد. پدر و مادرش صابر آتشین و نسرین، اهل باکو ، پایتخت جمهوری آذربایجان بودند که به ایران مهاجرت کردند‌. پدرش هنرمند صحنه نمایش بود و برای گوگوش حضور در فضای نمایش و اجرا از همان سال‌های نخست زندگی آغاز شد و به گفته خودش از سه‌سالگی همراه پدرش روی صحنه می‌رفت.

توضیح تصویر، نمایی از فیلم «گوگوش، آتشینجان»

گوگوش در این مستند می‌گوید همانقدر که از خانه گریزان بود ولی بر روی صحنه احساس امنیت و آرامش می‌کرد. همین تجربه‌های اولیه، مسیر زندگی او را شکل داد و زمینه‌ساز تبدیل شدنش به یکی از محبوب‌ترین هنرمندان تاریخ معاصر ایران شد.

در دهه‌های ۱۳۴۰و ۱۳۵۰، گوگوش به شهرت روزافزونی رسید. او علاوه بر عرصه موسیقی، در سینما نیز حضور پررنگی داشت و برای بازی در فیلم «بی‌تا» موفق به دریافت جایزه بهترین بازیگر زن شد. محبوبیتش از مرزهای موسیقی فراتر رفت و به پدیده‌ای فرهنگی تبدیل شد تا جایی که سبک پوشش، مدل مو و شیوه حضورش بر نسل بزرگی از مخاطبان تاثیر گذاشت.

اما داستان زندگی و موفقیت‌های پی در پی او ادامه پیدا نکرد و با انقلاب ۱۳۵۷، فعالیت هنری گوگوش در ایران متوقف شد و سال‌های طولانی سکوت را تجربه کرد. در حالی که آثارش همچنان میان مردم شنیده می‌شد، خود او امکان حضور روی صحنه و اجرای رسمی نداشت. این غیبت طولانی، به مرور تصویری افسانه‌ای از او ساخت؛ هنرمندی که حضور فیزیکی نداشت اما همچنان در ذهن و خاطره مردم زنده بود. سرانجام در سال ۱۳۷۹ ایران را ترک کرد و فعالیت هنری خود را در خارج از ایران از سر گرفت و این بازگشت با استقبال گسترده مخاطبان در اروپا و آمریکا و کشورهای منطقه همراه شد.

مستند «گوگوش؛ آتشینجان» فراتر از یک زندگینامه معمولی حرکت می‌کند. فیلم بر پایه گفت‌وگوهای مفصل و صریح با خود گوگوش شکل گرفته و با استفاده از تصاویر آرشیوی، فیلم‌های قدیمی و بخش‌هایی از زندگی امروز او، روایتی شخصی و نزدیک از این هنرمند ارائه می‌دهد.

نیلوفر تقی‌زاده، کارگردان این مستند است. او این فرصت را داشته تا با گوگوش لحظه‌ها و روایت‌های مهمی از زندگی این هنرمند را ثبت کند که کمتر شنیده شده و یا در آثار دیگر کمتر دیده شده‌ است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این مستند، پیوند زدن سرگذشت شخصی گوگوش با تحولات اجتماعی و سیاسی ایران است. فیلم همزمان با شکل‌گیری جنبش «زن، زندگی، آزادی» ساخته شده و فضای آن دوران در روایت اثر حضور پررنگی دارد. گوگوش در بخش‌هایی از فیلم درباره مهسا امینی، اعتراضات سراسری، جایگاه زنان و نگرانی‌ها و امیدهایش نسبت به آینده ایران سخن می‌گوید. او در کنار مرور خاطرات گذشته و حوادث گذشته، تصویری از پیوند میان تجربه زیسته یک هنرمند و تجربه جمعی چند نسل از ایرانیان را شکل می‌دهند.

فیلم با رفت‌وآمدی مداوم میان گذشته و حال، تلاش می‌کند نشان دهد چگونه دختری که از کودکی روی صحنه بود، به نمادی فرهنگی تبدیل شد و چگونه سال‌های سکوت، مهاجرت و دوری از وطن بر زندگی او تاثیر گذاشت. در این میان، تدوین روان، استفاده دقیق از تصاویر آرشیوی و روایت صمیمانه شخصیت اصلی، فضایی عاطفی و درگیرکننده برای مخاطب می‌سازد.

این فیلم جذابیت‌های درخور توجهی حتی برای کسانی دارد که سال‌ها از نزدیک زندگی شخصی و فعالیت‌های هنری گوگوش را دنبال کرده‌اند. اهمیت «گوگوش؛ آتشینجان» در این است که پشت چهره اسطوره‌ای و مشهور او، انسانی واقعی را به تصویر می‌کشد؛ زنی که کودکی متفاوتی را پشت سر گذاشته، سال‌های طولانی محرومیت از کار را تجربه کرده، از وطن دور مانده و مانند بسیاری از انسان‌ها با شکست‌ها، رنج‌ها و زخم‌های شخصی روبه‌رو بوده است.

توضیح تصویر، نیلوفر تقی‌زاده؛ فیلمساز - پوستر فیلم «گوگوش، آتشینجان»

درباره کارگردان

نیلوفر تقی‌زاده، مستندساز ایرانی، متولد ۱۳۵۷ در مشهد است. او در هفده‌سالگی همراه خانواده به آلمان مهاجرت کرد و در ایالت بایرن به تحصیل در رشته کارگردانی تئاتر و فیلم پرداخت. تقی‌زاده سال‌ها میان ایران و آلمان در رفت‌وآمد بود و در کنار فعالیت مستقل فیلمسازی، با شبکه تلویزیونی «زد دی‌اف» آلمان نیز همکاری داشت.

او پس از بازگشت به آلمان، شرکت فیلمسازی خود را تاسیس کرد و فعالیت حرفه‌ای‌اش را در حوزه مستند ادامه داد. مستند «گوگوش؛ آتشینجان» که با همکاری شبکه‌های «آرته» و «زد دی‌اف» تولید شده، دومین مستند بلند سینمایی او به شمار می‌آید و این اثر در جشنواره‌های مختلف بین‌المللی به نمایش درآمد و با استقبال مخاطبان، به‌ویژه در آلمان، روبه‌رو شد.

خانم تقی‌زاده در این فیلم تلاش کرده از تصویری صرفا ستایش‌آمیز یا اسطوره‌سازانه فاصله بگیرد و به سراغ جنبه‌های انسانی زندگی گوگوش برود؛ رویکردی که باعث شده «گوگوش؛ آتشینجان» علاوه بر روایت زندگی یکی از مشهورترین هنرمندان ایرانی، تصویری از بخشی از تاریخ معاصر ایران و تجربه زیسته نسلی از ایرانیان نیز باشد.