«مثل یک فیلم ترسناک»؛ آمیبی که به مغز حمله می‌کند و شاید در سراسر جهان گسترش یابد

استیو اسملسکی تنها چند روز پس از آنچه قرار بود سفری خانوادگی و شادی‌بخش به کاستاریکا باشد، خود را کنار تخت پسرش در بخش مراقبت‌های ویژه یافت؛ در حالی که برای مرگ تنها فرزندش سوگواری می‌کرد.

جردن، که در آن زمان ۱۱ سال داشت، بر اثر عفونت مغزی ناشی از نگلیریا فاولری، که بیشتر با نام «آمیب مغز خوار» شناخته می‌شود، جان باخت.

این آمیب که معمولا در دریاچه‌های گرم، چشمه‌های آب گرم و استخرهای متروکه یافت می‌شود، هنگام پریدن افراد به داخل آب از طریق سوراخ‌های بینی وارد بدن می‌شود و به سرعت حمله به بافت مغز را آغاز می‌کند.

استیو، ۶۷ ساله، به بی‌بی‌سی می‌گوید: «جردن فقط یک روز، فقط یک بار شنا کرد و [حالا] دیگر زنده نیست.»

سال گذشته بیش از ۲۰۰ مورد ابتلا به نگلیریا فاولری در هند شناسایی شد. بزرگ‌ترین شیوعی که تاکنون در جهان ثبت شده است. در ماه‌های اخیر نیز موارد تازه‌ای از ابتلا همچنان در این کشور گزارش شده است. پیش از آن، در سراسر جهان کمتر از ۵۰۰ مورد شناسایی شده بود.

این شیوع نگرانی پژوهشگران را بار دیگر افزایش داده است. آنان می‌گویند این انگل اکنون در مکان‌هایی شناسایی می‌شود که پیش‌تر به ندرت در آن‌ها دیده می‌شد، از جمله بخش‌هایی از اروپا و شرق آسیا.

دکتر آناستاسیوس تسائوسیس، انگل شناس مولکولی در دانشگاه کنت بریتانیا، می‌گوید: «فکر می‌کنم در آینده موارد بیشتری خواهیم دید. این انگل را در سراسر جهان مشاهده خواهیم کرد.»

«ذهن را از کار می‌اندازد»

استیو، که اهل ایالت فلوریدا در آمریکاست، ساعت‌ها همراه پسرش در سرسره‌های آبی یک چشمه آب گرم طبیعی نزدیک هتل محل اقامتشان در کاستاریکا سرگرم بود که جردن دچار سردرد شد.

پس از بازگشت به خانه با هواپیما، درد او شدیدتر شد و جردن شروع به استفراغ کرد. والدینش تصمیم گرفتند او را به بیمارستانی محلی ببرند. در آنجا او دچار توهم شد و به آنان گفت که می‌تواند حشره‌هایی را ببیند که روی سقف حرکت می‌کنند.

استیو به یاد می‌آورد و می‌گوید: «به ما نگاه می‌کرد، اما نمی‌دانست ما چه کسانی هستیم. فکر نمی‌کنم حتی می‌دانست خودش چه کسی است.»

در حالی که پزشکان با عجله تلاش می‌کردند علت بیماری جردن را پیدا کنند، او دچار تشنج شد و به بخش مراقبت‌های ویژه منتقل شد. جایی که بعدا جان باخت.

استیو اسملسکی می‌گوید: «هفت روز و نیم پس از شنا کردن، از دست رفت. پیش از این هیچ مشکلی نداشت. کاملا سالم بود.»

جردن بر اثر مننگوانسفالیت آمیبی اولیه، عفونت مغزی ناشی از نگلیریا فاولری، جان باخت.

مانند بسیاری از مبتلایان به مننگوانسفالیت آمیبی اولیه، در ابتدا تصور می‌شد جردن به مننژیت مبتلا شده است، چون علائم این دو بیماری در مراحل اولیه می‌تواند بسیار شبیه یکدیگر باشد.

تا زمانی که پزشکان ارتباط میان علائم را تشخیص دادند، دیگر خیلی دیر شده بود. عفونت باعث تورم شدید مغز او شده و آسیب‌های برگشت ناپذیری ایجاد کرده بود.

استیو می‌گوید: «ذهن آدم را از کار می‌اندازد، افکارش را می‌رباید و او را از آنچه هست تهی می‌کند.»

چرا این آمیب در مناطق جدید دیده می‌شود؟

اسلواکی در سال ۲۰۲۵ نخستین مورد تائید شده ابتلا به نگلیریا فاولری را ثبت کرد. همچنین موارد جدیدی از ابتلا در ایالت‌های شمالی و خنک‌تر آمریکا، مانند مینه‌سوتا، یعنی فراتر از محدوده سنتی انتشار این آمیب، گزارش شده است.

موارد ابتلا همچنین با محیط‌هایی فراتر از دریاچه‌ها و رودخانه‌هایی که به طور سنتی با این آمیب مرتبط بودند، ارتباط داشته است.

در تایوان، مردی در سال ۲۰۲۳ پس از قرار گرفتن در معرض نگلیریا فاولری در یک مجموعه سرپوشیده موج سواری جان باخت. همان سال در آمریکا نیز یک کودک خردسال پس از قرار گرفتن در معرض آب آلوده یک محوطه بازی آبی، به طور مرگبار به آن مبتلا شد.

با گرم‌تر شدن دریاچه‌ها و برکه‌ها در نتیجه تغییرات اقلیمی، این آمیب در حال گسترش به مناطقی است که پیش از این برای رشد و تکثیر آن بیش از حد سرد بودند.

دکتر آناستاسیوس تسائوسیس می‌گوید: «هرچه آب گرم‌تر شود، [این آمیب] فعال‌تر خواهد شد. در نتیجه احتمال ابتلای افرادی که فعالیت‌های تفریحی در آب انجام می‌دهند نیز بیشتر می‌شود.»

او می‌گوید دلیلی برای وحشت وجود ندارد، اما مردم باید نسبت به افزایش خطر «هوشیار» باشند.

او همچنین معتقد است دانشمندان در شناسایی این آمیب توانمندتر شده‌اند و همین موضوع ممکن است به ثبت موارد بیشتر کمک کرده باشد.

دکتر آناستاسیوس تسائوسیس می‌گوید: «فرضیه من این است که شاید تعداد موارد همیشه بالا بوده است. فقط اکنون متوجه می‌شویم که این تعداد در حال افزایش است، زیرا اکنون می‌دانیم چگونه باید آن را ازمایش کنیم.»

چرا کودکان بیشتر در معرض خطر هستند؟

به گفته کارشناسان، احتمال ابتلای کودکان به نگلیریا فاولری بیشتر از بزرگسالان است.

پروفسور ایان رایت، متخصص علوم آب در دانشگاه سیدنی غربی، می‌گوید: «سن رایج افرادی که در صورت ابتلا به این بیماری گرفتار آن می‌شوند، ۱۲ سال است، چون کودکان عاشق آب بازی و پریدن و پاشیدن آب در آب گرم هستند. این واقعا بی‌رحمانه است.»

برخی دانشمندان همچنین معتقدند کودکان ممکن است بیشتر در معرض خطر ابتلا به این عفونت باشند، زیرا آمیب در افراد کم‌سن‌وسال‌تر احتمالا می‌تواند راحت‌تر از سد میان بینی و مغز عبور کند.

پروفسور ایان رایت می‌گوید: «این مثل یک کابوس، یک فیلم ترسناک یا یکی از رمان‌های استیون کینگ است. احتمال ابتلا بسیار کم است، اما اگر مبتلا شوید، احتمالا جان خود را از دست خواهید داد.»

بر اساس یک مرور پژوهشی در سال ۲۰۲۵ که در مجله عفونت و سلامت عمومی منتشر شده است، بین سال‌های ۱۹۶۲ تا ۲۰۲۳ تنها ۴۸۸ مورد ابتلا در سراسر جهان گزارش شد که بیشتر آن‌ها در آمریکا، پاکستان و استرالیا بود. حدود ۹۷ درصد از این افراد جان باختند.

اگر بیماری در مراحل اولیه تشخیص داده شود، پزشکان تلاش می‌کنند بیماران را با ترکیبی از داروها و همچنین اقداماتی برای کاهش تورم مغز درمان کنند. با این حال، زنده ماندن همچنان بسیار نادر است.

اما آخرین شیوع این بیماری در ایالت کرالا در جنوب هند، که یکی از مقاصد محبوب گردشگری است، برداشت‌های پیشین درباره میزان مرگبار بودن این بیماری را به چالش کشیده است.

بر اساس پژوهش تازه‌ای که در نشریه کامیونیکیشن مدیسین منتشر شده است، بیش از نیمی از ۲۰۰ بیماری که سرنوشت آن‌ها مشخص بود، زنده ماندند. رقمی که بسیار بالاتر از نرخ تاریخی بقا، یعنی حدود ۳ درصد، است.

نتایج این پژوهش نشان می‌دهد عفونت‌های ناشی از آمیب مغز خوار ممکن است به اندازه‌ای که پیش‌تر تصور می‌شد درمان‌ناپذیر نباشند.

به گفته گروه بین المللی پژوهشگرانی که این مطالعه را انجام داده‌اند، تشخیص زودهنگام‌تر، آگاهی بیشتر پزشکان و اجرای منسجم‌تر دستورالعمل‌های درمانی، همگی احتمالا در بهبود نتایج نقش داشته‌اند.

چگونه از خود محافظت کنیم؟

نگلیریا فاولری علاوه بر هنگام آب بازی، می‌تواند زمانی نیز وارد بدن شود که فرد از دستگاه شست و شوی بینی استفاده کند. بطری‌های لوله بلند که معمولا برای کاهش علائم سرماخوردگی، عفونت‌های سینوسی یا آلرژی به کار می‌روند.

سال گذشته، زنی ۷۱ ساله که پیش از آن سالم بود، در ایالت تگزاس آمریکا، ظرف دو هفته پس از استفاده از چنین وسیله‌ای جان باخت. او این دستگاه را با آب لوله کشی موجود در کمپر ون پر کرده بود.

مراسم شست و شوی بینی همچنین می‌تواند بخشی از برخی مناسک مذهبی، از جمله در اسلام، و نیز بخشی از روش‌های دیگری مانند ایورودا، نظام طب سنتی هند، باشد.

با این حال، اقدام‌های ساده‌ای وجود دارد که می‌تواند همین خطر بسیار اندک را نیز باز هم کاهش دهد.

مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا توصیه می‌کند برای شست و شوی بینی از آب استریل، آب مقطر یا آبی که پیش‌تر جوشانده و سپس سرد شده است استفاده شود، چون آب لوله کشی آلوده با موارد نادر ابتلا به این عفونت ارتباط داشته است.

این نهاد توصیه می‌کند هنگام شنا در آب‌های گرم شیرین، خطر ورود آب به داخل بینی را تا حد امکان کاهش دهید. برای این کار می‌توان هنگام شیرجه زدن یا پریدن به داخل آب، بینی را گرفت یا از گیره بینی استفاده کرد.

پروفسور ایان رایت می‌گوید: «اگر تردید دارید، اصلا سرتان را زیر آب نبرید.»