جنبش سنت‌گرای کاتولیک که پاپ و واتیکان را به چالش می‌کشد

این صحنه با آنچه معمولا صبح‌های یکشنبه در هزاران کلیسای کاتولیک در سراسر برزیل دیده و تکرار می‌شود، تفاوت زیادی دارد.

پس از سکوتی رسمی و سنگین، صدای ناقوس‌ها و بوی تند عود در کلیسای کوچک انجمن سنت پیوس دهم، در محله ویلا ماریانا در سائوپائولو، آغاز مراسم عشای ربانی ساعت ۹ صبح را خبر داد.

کشیش همراه با شماس‌ها، یا خادمان مذهبی، از راهروی اصلی وارد شد و بخوردانی در دست داشت، شیئی فلزی با زنجیرهایی که کشیش آن را، هماهنگ با ریتم دعاهایی که به زبانی آهنگین به لاتین می‌خواند، مانند نوعی مترونوم به جلو و عقب تاب می‌داد.

او روبه‌روی محراب ایستاد و حدود یک ساعت همان‌جا ماند. در تمام این مدت، هنگام برگزاری مراسم، نگاهش به پیکر مصلوب مسیح، گل‌ها و شمعدان‌های روی محراب بود.

پشت سر او، کلیسا کاملا پر بود. همه نیمکت‌ها اشغال شده بود و عبادت‌کنندگان در دو سوی کلیسا و روی پله‌هایی که به نیم‌طبقه دوم می‌رسید، فشرده ایستاده بودند. بیشتر آن‌ها برای دنبال کردن دعاهای لاتین نیازی به کتابچه‌های ترجمه نداشتند که در جعبه‌ای کنار ورودی گذاشته شده بود.

به‌جز لباس قرمز و طلایی کشیش، رنگ‌های تیره و سنگین در فضا غالب بود. زنان و دختران دامن و پیراهن بلند پوشیده بودند و موهای خود را با روسری‌های توری پوشانده بودند.

انجمن کشیشان سنت پیوس دهم یکی از جماعت‌هایی است که از پذیرش اصلاحات واتیکان در دهه ۱۹۶۰ برای به‌روز کردن کلیسا خودداری می‌کند. این جماعت همچنان عشای ربانی را به شیوه‌ای برگزار می‌کند که به قرون وسطی بازمی‌گردد: به زبان لاتین و در حالی که کشیش در بیشتر زمان مراسم پشت به عبادت‌کنندگان ایستاده است.

این جماعت در سال ۱۹۷۰ در سوئیس شکل گرفت و از آن زمان تاکنون واتیکان را به چالش کشیده است. در سال ۱۹۸۸، بنیان‌گذار آن، اسقف اعظم فرانسوی مارسل لوفور، با شدیدترین مجازات کلیسای کاتولیک روبه‌رو شد: او پس از انتصاب چهار اسقف تازه بدون اجازه پاپ ژان پل دوم تکفیر شد.

با وجود این مجازات، که مشارکت در عشای ربانی و دیگر آیین‌ها و مناسک کاتولیک را ممنوع می‌کند، این جماعت همچنان به رشد خود ادامه داد. فعالیت آن به خارج از مرزها گسترش یافت، از راه آرژانتین وارد آمریکای جنوبی شد و در ۲۰ سال گذشته، هم‌زمان با قدرت گرفتن جریان‌های محافظه‌کار در میان کاتولیک‌های برزیل، در این کشور نفوذ بیشتری پیدا کرد.

این گروه چهار اسقف‌ جدید منصوب کرده است در حالی که واتیکان این بار هم اجازه نداده بود و به این گروه در این باره هشدار داد.

در عشای ربانی ویلا ماریانا، کشیش در همان فرصت کوتاهی که به پرتغالی سخن گفت، از عبادت‌کنندگان خواست برای اسقف‌های تازه دعا کنند.

واتیکان پیش‌تر هشدار داده بود که معرفی اسقف‌ها بدون رضایت پاپ، به منزله جدایی رسمی از کلیسا تلقی خواهد شد و بار دیگر مجازات تکفیر در پی خواهد داشت.

وینیسیوس کوزی مریدا، تاریخ‌دان و کارشناس علوم ادیان که در این رشته کارشناسی ارشد و دکتری دارد، می‌گوید: «تکفیر اتفاقی بسیار نادر است. شاید یک یا دو بار در هر قرن رخ دهد.»

اما چرا در این مقطع؟

برخورد سنت و مدرنیته

توضیح این مسئله به بزرگ‌ترین اصلاحات تاریخ مدرن کلیسای کاتولیک بازمی‌گردد: شورای دوم واتیکان، مجمعی از اسقف‌ها که بین سال‌های ۱۹۶۲ تا ۱۹۶۵ برگزار شد و شیوه برگزاری عشای ربانی کاتولیک را عمیقا دگرگون کرد.

تا آن زمان، کشیش فقط به زبان لاتین دعا می‌خواند، حتی اگر حاضران معنای حرف‌های او را نمی‌فهمیدند. خواندن و تفسیر کتاب مقدس نیز در اختیار مقام‌های رسمی کلیسا، از جمله کشیشان و اسقف‌ها، بود.

در نتیجه این شورا، زبان مراسم به زبان محلی هر کلیسا تغییر کرد. کلیسا پیروانش را تشویق کرد که به کتاب مقدس نزدیک‌تر شوند و برای خواندن متون دینی، گروه‌هایی با مشارکت مردم عادی تشکیل دهند. به گفته آقای مریدا، کلیسا همچنین راه را برای «گفت‌وگو با ادیان غیرمسیحی و آزادی وجدان، یعنی این ایده که دین انتخابی فردی است و نباید مثلا از سوی دولت تحمیل شود» باز کرد.

این حرکت، رویکردی ترقی‌خواهانه بود و جناح محافظه‌کارتر کاتولیک‌ها را ناراضی کرد.

یکی از این چهره‌ها اسقف اعظم فرانسوی مارسل لوفور بود که در سال ۱۹۷۰، در واکنش به این تغییرات، مدرسه علوم دینی بین‌المللی سنت پیوس دهم را در شهر فریبورگ سوئیس بنیان گذاشت.

هدف این بود که این محل به مرکزی برای آموزش کشیشانی تبدیل شود که می‌خواستند الگوی «سنتی» کلیسا را، همان‌گونه که پیش از شورا وجود داشت، حفظ کنند.

این یکی از چندین جنبشی بود که در دوره تقابل سنت و مدرنیته در کاتولیسیسم شکل گرفتند. به گفته آقای مریدا، در آن دوره بیش از ۴۰ هزار کشیش از کشیشی کناره گرفتند.

او تاکید می‌کند: «بسیاری از کشیشان و طلبه‌های علوم دینی به این برداشت رسیدند که کلیسا در روند گسستی قرار گرفته که به تولد کلیسایی دیگر، ترقی‌خواه‌تر و همسو با جهان مدرن، می‌انجامد. این مسئله واقعا سردرگمی زیادی ایجاد کرد.»

انجمن کشیشان سنت پیوس دهم از سوئیس به فرانسه، آلمان، ایالات متحده، آرژانتین و حتی اقیانوسیه گسترش یافت.

ورود به برزیل

ورود و رشد انجمن کشیشان سنت پیوس دهم در برزیل با گروه دیگری از کاتولیک‌های سنت‌گرا ارتباط دارد: اسقف‌نشین کامپوس دوس گویتاکازس در ایالت ریو دو ژانیرو.

اسقف‌نشین کامپوس نیز مانند انجمن کشیشان سنت پیوس دهم، شورای دوم واتیکان را نمی‌پذیرفت و عشای ربانی تریدنتی را به زبان لاتین برگزار می‌کرد.

این دو جماعت در واقع بسیار به هم نزدیک بودند. یکی از اسقف‌های این اسقف‌نشین، آنتونیو د کاسترو مایر، در مراسم انتصاب اسقف‌های انجمن شرکت کرد و در سال ۱۹۸۸ همراه با لوفور تکفیر شد.

اما پس از سال‌ها جدایی، این اسقف‌نشین در سال ۲۰۰۲ با واتیکان آشتی کرد. این اسقف‌نشین پیشنهاد آشتی پاپ ژان پل دوم را پذیرفت. این پیشنهاد به کشیشان آن اجازه می‌داد همچنان عشای ربانی تریدنتی، یعنی شکل سنتی لاتین این مراسم، را برگزار کنند، به شرط آنکه سرانجام شورای دوم واتیکان را بپذیرند.

آقای مریدا می‌گوید: «کشیشان کامپوس طلب بخشش کردند و دوباره به مشارکت کامل با واتیکان بازگشتند. به همین دلیل، متحدان پیشینشان در انجمن کشیشان سنت پیوس دهم آن‌ها را خائن خواندند.»

گروهی از پیروان این جریان نیز که از رویکرد آشتی‌جویانه اسقف‌نشین در قبال واتیکان ناراضی بودند و دیگر نمی‌خواستند در مراسم عشای ربانی کشیشان آن شرکت کنند، از انجمن خواستند فعالیت خود را در برزیل آغاز کند.

قاعده کلی این است که اسقف‌های هر اسقف‌نشین تعیین می‌کنند کلیسایی تازه چه زمانی و در کجا افتتاح شود. اما چون فعالیت انجمن کشیشان سنت پیوس دهم از نظر قوانین کلیسای کاتولیک رسمیت کامل ندارد، یعنی با قواعد واتیکان سازگار نیست، این تصمیم معمولا زمانی که درخواست‌هایی از سوی پیروان این جریان وجود داشته باشد، به ابتکار خود انجمن گرفته می‌شود.

آقای مریدا که بیش از ۲۰ سال است درباره کاتولیسیسم سنتی در برزیل پژوهش می‌کند، می‌گوید: «آن‌ها سپس فعالیت خود را در شمال ایالت ریو دو ژانیرو، سائوپائولو و منطقه جنوبی برزیل آغاز کردند.»

امروز این جماعت در ۱۴ کلیسای کوچک در چهار منطقه از پنج منطقه برزیل حضور دارد و فقط در منطقه شمال برزیل شعبه‌ای ندارد.

آقای مریدا با اشاره به اینکه این گروه امروز حدود یک میلیون پیرو در سراسر جهان و نزدیک به ۷۰۰ کشیش دارد، می‌گوید: «این جنبشی رو به رشد است.»

او می‌گوید: «علاوه بر رشد خود انجمن، گروه‌های منشعبی هم وجود دارند که آن‌ها نیز مدام تقسیم می‌شوند و گسترش پیدا می‌کنند.»

حدود یک میلیون پیرو، در مقایسه با جامعه یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون نفری کاتولیک‌های جهان، رقم نسبتا کوچکی است، اما نشانه‌ای از پیشروی آن چیزی است که کاتولیسیسم سنتی خوانده می‌شود. خود انجمن کشیشان سنت پیوس دهم در شبکه‌های اجتماعی فعال نیست، اما برخی گروه‌های کوچک سنت‌گرای کاتولیک در این فضا بسیار فعال‌اند و در بحث عمومی درباره دستورکارهای محافظه‌کارانه اثرگذارند.

این پژوهشگر توضیح می‌دهد که هم انجمن و هم گروه‌های سنت‌گرایی که شورا را نمی‌پذیرند، با وجود آنکه جایگاهشان از نظر قوانین کلیسای کاتولیک روشن و عادی نیست، همچنان کاتولیک به شمار می‌روند. به گفته او، دلیلش این است که واتیکان همچنان می‌کوشد راهی برای آشتی با آن‌ها پیدا کند.

این رویکرد اکنون برای نخستین بار در دوران پاپ لئون چهاردهم به آزمون گذاشته خواهد شد.

آقای مریدا می‌گوید: «از همه شواهد چنین برمی‌آید که واتیکان همچنان بر موضع خود پافشاری خواهد کرد و از انجمن خواهد خواست شورای دوم واتیکان را بپذیرد تا بتواند موافقت پاپ را به دست آورد.»

از آنجا که این جماعت نیز نشانه‌ای از عقب‌نشینی نشان نمی‌دهد، احتمالا «اسقف‌ها، کشیشان و اسقف‌های تازه‌ای که به‌زودی منصوب خواهند شد، تکفیر می‌شوند».

جزوه‌های دعا برای اسقف‌های تازه که کشیش در کلیسای کوچک ویلا ماریانا خواندنشان را توصیه کرده بود، در کتاب‌فروشی کوچک کنار ورودی کلیسا موجود بود، اما همان صبح یکشنبه خیلی زود تمام شد.

در قفسه‌ها هنوز کتاب‌هایی برای فروش باقی مانده بود، از جمله «۱۴۹۲: پایان بربریت، آغاز تمدن در آمریکا» نوشته کریستیان ایتورالده. این نویسنده آرژانتینی در این کتاب از استعمار اسپانیا به‌عنوان رویدادی مثبت برای قاره آمریکا دفاع می‌کند.

کتاب دیگری از همین نویسنده با عنوان «تفتیش عقاید، دادگاهی از سر رحمت» پاسخی به منتقدان دادگاه‌های دینی معرفی می‌شود. این دادگاه‌ها را کلیسای کاتولیک در قرون وسطی برای تحقیق، محاکمه و مجازات افراد متهم به بدعت‌گذاری ایجاد کرده بود.

در پایان مراسم عشای ربانی، خبرنگار تلاش کرد با یکی از کشیشانی که پس از مراسم در پیاده‌رو میان حاضران رفت‌وآمد می‌کردند، گفت‌وگو کند. او به چند پرسش درباره کلیسا پاسخ داد. این کلیسا در اصل خانه‌ای بود که نزدیک به ۲۰ سال پیش اهدا شد و بعدها برای توسعه، چندین بار بازسازی شد. اما او گفت پرسش‌های مربوط به اسقف‌های تازه باید با پدر خوآن ماریا د مونتاگوت پوئرتویانو، مقام ارشد این جماعت در برزیل، در میان گذاشته شود.

بی‌بی‌سی برزیل تلاش کرد تلفنی و از راه ایمیل با او تماس بگیرد، اما موفق نشد. کنفرانس ملی اسقف‌های برزیل نیز به درخواست‌های مصاحبه پاسخ نداد.

پیامدهای معرفی اسقف‌های جدید این جماعت می‌تواند در دوران پاپ تازه نیز ادامه یابد و بر موازنه قدرت میان جریان‌های ایدئولوژیک گوناگونی که برای نفوذ بیشتر در کلیسای کاتولیک رقابت می‌کنند، اثر بگذارد.