چرا زنان بیشتر از مردان عمر می‌کنند؟

اگر زن هستید با توجه به میزان متوسط جهانی احتمالا از برادر خود یا مردان دیگر حدود ۵ سال بیشتر عمر می‌کنید.

عامل دقیق طول عمر بیشتر زنان هنوز کاملا شناخته شده نیست اما دانشمندان نظراتی در این زمینه دارند.

و آنها حتی می‌توانند توضیح دهند که چرا در برخی گونه‌ها، مانند بعضی پرندگان، این نرها هستند که از نظر طول عمر برتری دارند.

مرگ در سن پایین

پروفسور سارا هارپر، مدیر موسسه مطالعات سالمندی جمعیت آکسفورد در بریتانیا می‌گوید: «کمابیش در همه کشور‌ها زنان بیش از مردان عمر می‌کنند اما این میزان در کشور‌های گوناگون با هم تفاوت چشمگیری دارد».

بنا بر پژوهش‌های جهانی، برای مثال در روسیه، اوکراین و ویتنام زنان ۱۰ سال و حتی بیشتر عمر می‌کنند در حالی که در کشور‌هایی مانند نیجریه این فاصله کم است.

دانشمندان بخشی از این گوناگونی را به دلیل تفاوت‌‌های اجتماعی و شیوه زندگی می‌دانند.

سارا هارپر توضیح می‌دهد: «شواهد نشان می‌دهد در روسیه عامل مهم و بسیار اثر‌گذار دخانیات و مصرف الکل است که بیشتر در میان مردان رواج دارد».

همچنین در سراسر جهان مردان بیشتر به رفتار‌هایی که باعث کاهش طول عمر می‌شود می‌پردازند.

سارا هارپر می‌گوید: «مردان رژیم غذایی ناسالم‌تری هم دارند».

او در ادامه می‌گوید: « مردان کمتر به پزشک مراجعه می‌کنند هرچند مردان متاهل از این مزیت برخوردارند که معمولا همسرشان آنها را نزد پزشک می‌برد».

او می‌گوید در بسیاری از جوامع مردان به مشاغل خطرناک‌تری می‌پردازند و مردانگی به طور معمول با خطر‌پذیری بیشتر عجین شده است.

سارا هارپر هشدار می‌دهد: «میزان مرگ‌و‌میر مردان بر اثر تصادفات رانندگی، خشونت، قتل و آدم‌کشی و خودکشی بسیار بیشتر از زنان است».

هنوز راه درازی مانده تا این وضعیت تغییر کند.

برای مثال در بریتانیا کمپین‌های ضد دخانیات در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ منجر به کاهش مرگ‌های زودرس مردان شد.

سارا هارپر می‌گوید: «ناگهان این شکاف میان طور عمر زنان و مردان به طور عجیبی از بین رفت».

او معتقد است این تفاوت میان طول عمر زنان و مردان هرگز به طور کامل با تغییر عادت‌ها و روش زندگی از بین نمی‌‌رود چون همیشه تفاوت‌های بیولوژیکی میان زنان و مردان باقی خواهد ماند.

استروژن در قیاس با تستوسترون

یکی از تفاوت‌های بیولوژیکی هورمون‌ها هستند.

پروفسور کونسوئلو بوراس، استاد فیزیولوژی و متخصص در زمینه سالمندی در دانشگاه والنسیا اسپانیا می‌گوید: «هورمون استروژن کارهای بسیاری برای حفاظت از زنان انجام می‌دهد».

او می‌گوید استروژن در کنترل میزان کلسترول، تنظیم سیستم ایمنی و همچنین پیشگیری از عفونت‌های مجاری ادراری و محافظت از سلامت مغز و استخوان‌ها نقش دارد.

یکی از فواید آن نقش آن به عنوان آنتی‌اکسیدان است که با ذرات آسیب‌زایی به نام رادیکال‌های آزاد که در سلول‌های ما ساخته و باعث پیری می‌شوند مقابله می‌کند.

کونسوئلو بوراس توضیح می‌دهد: «بسیاری از پژوهش‌‌ها نشان داده است که از دست رفتن نقش حفاظتی استروژن در دوران یائسگی بر بسیاری از کارکرد‌های بدن اثر می‌گذارد. برای مثال پوکی استخوان به دلیل سالمندی به وجود می‌اید اما یکی از دلایل اصلی آن کمبود استروژن است».

او می‌گوید وقتی درمان جانشین هورمونی در زمان مناسب در اختیار زنان در آستانه یائسگی قرار گیرد اغلب مشاهده می‌کنیم که از چنین عوارضی پیشگیری می‌شود.

اما در مردان مهم‌ترین هورمون جنسی تستوسترون است که با رفتار‌های خطر‌آفرین مربوط است. بوراس گمان می‌کند این هورمون اثرات نامطلوبی هم بر کارکرد بدن داشته باشد هرچند این امر هنوز روشن نشده است.

در واقع پژوهش سال ۲۰۱۲ که گروهی از مردان اخته کره‌ای را بررسی کرده که به دلیل اخته شدن بدن آنها تستوسترون ترشح نمی‌کرده است نشان داد که آنها حدود ۱۴ تا ۱۹ سال بیشتر از مردان دیگر عمر کرده‌اند.

هرچند این پژوهش محدودیت‌هایی داشته است اما می‌توان به دلایل روشن آن را تکرار کرد. شواهد موجود در برخی جانوران هم نشان می‌دهد که نر‌ها در صورت اخته شدن بیشتر عمر می‌کنند.

هورمون‌ها شاید قطعه‌ای از معمای طول عمر باشند اما بی‌تردید کل آن نیستند.

کونسوئلو بوراس می‌گوید: «عوامل بسیاری در این زمینه دخیل است که ما فقط از برخی از آنها آگاهی داریم، اما من فکر می‌کنم این جریان بسیار پیچیده است».

نشانه‌های تکاملی

برای درک و آگاهی بیشتر برخی دانشمندان به بررسی گونه‌های دیگر جانوری پرداختند.

ما تنها موجوداتی نیستیم که جنس ماده در میان آنها طول عمر بیشتری دارد. بسیاری از پستانداران از شیر تا گوسفند و از نهنگ تا موش هم چنین وضعیتی مشاهده می‌شود.

جالب اینجاست که در پرندگان ماجرا برعکس است و نرها طول عمر بیشتری دارند.

یکی از دلایل تفاوت در کروموزوم‌های جنسی است.

دکتر یوهانا اشترک، پژوهشگر موسسه ماکس‌ پلانک آلمان در زمینه تکامل انسانی می‌گوید: «در پستانداران ماده‌ها دو کروموزوم ایکس دارند در حالیکه نر‌ها یک کروموزوم ایکس و یک کروموزوم ایگرگ دارند».

او توضیح می‌دهد: «یک نظریه می‌گوید که داشتن کروموزوم XX باعث می‌شود ماده‌ها شانس بقای بیشتری داشته باشند چون اگر روی یکی از آنها جهش وجود داشته باشد هنوز یک نسخه دیگر از آن دارید که می‌تواند آن را جبران کند اما جنس نر چون فقط یک کروموزوم X دارد هر گونه جهش می‌تواند بیشتر آسیب‌زا باشد».

در پرندگان جنس نر دارای دو کروموزوم مشابه است که می‌توانیم آنها را Z بنامیم، درحالیکه ماده‌ها یک کروموزوم Z و یک کروموزم W دارند.

یوهانا اشترک می‌گوید: «این یکی از توضیحات برای عمر طولانی‌تر ماده‌ها در پستانداران و عمر طولانی‌تر نرها در میان پرندگان می‌تواند باشد».

پژوهش او که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد نشان می‌دهد ماجرا پیچیده‌تر از این است.

او می‌گوید: «ما دریافتیم در گونه‌هایی که تک‌جفتی یا تک‌همسری هستند تفاوت عمر چشمگیری در میان دو جنس مشاهده نمی‌شود. اما گونه‌های چند‌جفتی یا چند همسری برای مثال مانند گوریل‌ و شیر که نر‌ها برای به دست آوردن چند ماده با هم رقابت می‌کنند تفاوت طول عمر در میان دو جنس بسیار بیشتر است».

او معتقد است در این گونه از جانوران، نرها طوری تکامل پیدا کرده‌اند که نیاز به صرف انرژی بسیار برای جلب توجه ماده‌ها دارند مانند عضلات تنومند یا شاخ‌های بزرگ که به قیمت طول عمر آنها تمام می‌شود.

نکته دیگر این است که ممکن است ماده‌ها در مسیر تکاملی دیگری قرار گرفته باشند.

یوهانا اشترک می‌گوید یک نظر این است در گونه‌هایی که ماده‌ها وظیفه نگهداری از فرزندان را بر عهده دارند به ویژه در گونه‌هایی با عمر طولانی مانند انسان‌ها یا میمون‌سانان بزرگ عمر طولانی مادر مفیدتر است چون می‌تواند فرزندان را تا دوران بزرگسالی و بلوغ مراقبت و همراهی کند».

طولانی‌تر و بهتر

اما این موضوع برای زنان کاملا مثبت نیست.

آنها ممکن است بیش از مردان عمر کنند اما پژوهش نشان می‌دهد در طول زندگی خود بیماری‌های غیر‌کشنده گوناگونی را تحمل می‌کنند، بیماری‌هایی مانند کمردرد، افسردگی و سردرد.

سارا هارپر توضیح می‌دهد: «زنان به طور معمول واکنش ایمنی شدید‌تری دارند اما همین باعث انواع بیماری‌های خود‌ایمنی می‌شود و همچنین زنان دستگاه عضلانی و اسکلتی ضعیف‌تری دارند».

او نتیجه می‌گیرد: «بیولوژی مردان آنها را در برابر مرگ آسیب‌پذیر می‌کند و بیولوژی زنان آنها را در برابر ناتوانی و معلولیت آسیب‌پذیر می‌کند».

هر سه این کارشناسان تاکید می‌کنند که بیولوژی بدن ما نمی‌تواند سرنوشت ما را از پیش تعیین کند.

کونسوئلو بوراس توضیح می‌دهد: «تفاوت‌های بیولوژیکی به طور کامل تحت تاثیر عوامل محیطی و شیوه‌های رفتاری و زندگی است».

او می‌گوید هم زنان و هم مردان باید به مسایلی مانند رژیم غذایی سالم، ورزش، خواب کافی و میزان استرس فکر کنند نه برای آنکه «عمر طولانی‌تری داشته باشند بلکه برای اینکه بهتر زندگی کنند».