موشک‌های دوش‌پرتاب ایران چقدر خطرناک‌اند؟

گزارش خبرگزاری رویترز درباره تلاش تهران برای خرید موشک‌های دوش‌پرتاب از چین، بخشی از پدافند هوایی ایران را مورد توجه قرار داد که در مقایسه با سامانه‌های بزرگ‌تری مانند اس-۳۰۰ کمتر به آن توجه می‌شود؛ سلاحی سبک، قابل حمل و نسبتا ارزان که برای هدف گرفتن هواگردها در ارتفاع پایین ساخته شده است.

رویترز به نقل از منابعی که نامشان فاش نشده، گزارش داد که ایران قراردادی ۶۰ تا ۷۰ میلیون دلاری برای خرید ۳۰۰ تا ۴۰۰ سامانه پدافند هوایی قابل حمل امضا کرده که شامل موشک‌های دوش‌پرتاب چینی کیو‌دبلیو-۱۲ و اف‌ان-۱۶ است و افزود که نخستین محموله ممکن است ظرف چند هفته از مسیر پاکستان تحویل داده شود.

پکن این گزارش را «کاملا بی‌اساس» خواند و ارتش پاکستان نیز ادعای نقش این کشور در انتقال سلاح‌ها را «ساختگی و نادرست» دانست.

اما این اولین بار نیست که موضوع تلاش ایران برای دستیابی به این تسلیحات سبک مورد توجه قرار می‌گیرد.

در فوریه ۲۰۲۶ روزنامه فایننشال تایمز گزارش داد ایران قراردادی محرمانه به ارزش ۴۹۵ میلیون یورو برای خرید ۵۰۰ دوش‌پرتاب «وربا» و ۲۵۰۰ موشک از روسیه امضا کرده است. به گزارش این روزنامه، این قرارداد در دسامبر ۲۰۲۵، در فاصله میان دو جنگ، امضا شده بود،‌ هر چند منابع رسمی آن را تایید نکردند،‌ اما این خبر بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های ایران داشت.

در ژوئن ۲۰۲۶ نیز وزارت خزانه‌داری آمریکا افراد و شرکت‌هایی را تحریم کرد که به گفته واشنگتن، خرید سلاح از چین برای سپاه پاسداران و وزارت دفاع ایران را تسهیل می‌کردند. این وزارتخانه گفت شبکه‌های مرتبط، در پی خرید تسلیحاتی از جمله «سامانه‌های پدافند هوایی قابل حمل توسط نفر» یا همان موشک‌های دوش‌پرتاب بودند.

سابقه تلاش‌های ایران برای دستیابی به این سامانه‌ها به چند دهه پیش بازمی‌گردد. موسسه پژوهشی «ارزیابی سلاح‌های سبک» در گزارشی در سال ۲۰۲۴، با استناد به داده‌های تخصصی، نوشت که ایران موشک‌های چینی کیو‌دبلیو-۱ را در دهه ۱۹۹۰ و کیو‌دبلیو-۱۸ را در اوایل دهه ۲۰۰۰ وارد کرد و سپس این سامانه‌ها را در داخل با نام‌های «میثاق-۱» و «میثاق-۲» مونتاژ کرد.

ایران خانواده «میثاق» را محصولی بومی معرفی می‌کند، اما به گفته کارشناسان روشن نیست چه قطعاتی از آن در ایران ساخته شده و چه اجزایی از خارج از کشور وارد و مونتاژ شده است.

«منپدز» چیست و در جنگ به چه کاری می‌آید؟

«منپدز» مخفف عبارت انگلیسی «سامانه پدافند هوایی قابل حمل توسط نفر» است. هر سامانه معمولا از یک موشک در لوله پرتاب، قبضه شلیک، واحد باتری و خنک‌کننده تشکیل شده است.

بیشتر این موشک‌ها به جست‌وجوگر حرارتی مجهزند؛ به این معنا که گرمای موتور و دیگر بخش‌های هواگرد را شناسایی می‌کنند، روی آن قفل می‌شوند و پس از شلیک، آن را دنبال می‌کنند.

استفاده از این سامانه‌های قابل حمل یا دوش‌پرتاب، به رادار بزرگ یا خودروی ویژه‌ای نیاز ندارد. یک تیم کوچک می‌تواند در نزدیکی فرودگاه، مسیرهای پروازی، ارتفاعات یا تاسیسات حساس مستقر شود و پس از شلیک به سرعت محل را ترک کند.

جاستین برانک، پژوهشگر ارشد قدرت هوایی در موسسه خدمات متحد سلطنتی بریتانیا، به بی‌بی‌سی فارسی گفت منپدزهای جدید چینی می‌توانند خطر عملیات بالگردی آمریکا و اسرائیل و احتمالا پرواز جنگنده‌ها در ارتفاع پایین را «به میزان قابل توجهی» افزایش دهند.

به گفته او، این سامانه‌ها در مقایسه با نسل‌های قدیمی بهتر می‌توانند هواگرد واقعی را از طعمه‌های حرارتی تشخیص دهند، اما عمدتا هواگردهایی را تهدید می‌کنند که در ارتفاع کمتر از حدود ۱۵ هزار پا (معادل ۴۵۰۰ متر) پرواز می‌کنند.

ابعاد کوچک، قابلیت حمل و امکان جابه‌جایی سریع این سامانه‌ها، کشف و انهدام آنها را دشوار می‌کند. با این حال، منپدز تنها لایه بسیار کوتاه‌برد پدافند هوایی را پوشش می‌دهد و جایگزینی برای سامانه‌های میان‌برد و دوربرد نیست. مرکز صادرات وزارت دفاع ایران،

حداکثر ارتفاع درگیری موشک‌های میثاق-۱ و میثاق-۲ را ۳۵۰۰ متر اعلام کرده است.

فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک و کارشناس توانایی‌های نظامی ایران، به بی‌بی‌سی فارسی گفت که این سامانه‌ها «امکانات محدودی» در مقایسه با پدافندهای دوربرد دارند، اما می‌توانند بخشی از شکاف دفاعی ایران را در ارتفاع پایین پر کنند؛ از جمله برای هدف گرفتن بالگردها، پهپادها و هواپیماهای ترابری در حال برخاستن یا فرود.

با این حال، کارایی این سامانه‌ها در برابر همه اهداف یکسان نیست. به عنوان مثال،‌ پهپادهای بزرگ‌تر با موتورهای احتراقی، به ویژه هنگام پرواز در ارتفاع پایین، رد حرارتی بیشتری دارند و موشک‌های حرارت‌یاب آسان‌تر می‌توانند آنها را رهگیری کنند. اما شناسایی و هدف‌گیری ریزپهپادهای برقی که گرمای بسیار کمتری تولید می‌کنند، دشوارتر است.

سلاح‌های دوش‌پرتاب انواع متفاوتی دارند و صرف شلیک شدن از روی شانه به معنای کارکرد مشابه آن‌ها نیست. برای مثال، آرپی‌جی-۷ که در ایران به ویژه به دلیل جنگ با عراق شناخته شده است، عمدتا برای حمله به خودروهای زرهی و اهداف زمینی به کار می‌رود و در گروه سامانه‌های پدافند هوایی قابل حمل یا منپدز قرار نمی‌گیرد.

خانواده «میثاق» با فناوری چینی

اطلاعات دقیقی درباره شمار و ترکیب کامل موشک‌های دوش‌پرتاب ایران در دست نیست. منابع مختلف به وجود نمونه‌های قدیمی ساخت شوروی و چین اشاره کرده‌اند، اما خانواده «میثاق» و تا حدی «سهند» شناخته‌شده‌ترین و مستندترین بخش این زرادخانه است.

«استرلا-۲» و نسخه ارتقایافته آن، موشک‌های ساخت شوروی‌ سابق‌اند که ناتو آن‌ها را «اس‌ای-۷» می‌نامد و با نام «سام-۷» شناخته می‌شوند. گزارش موسسه ارزیابی سلاح‌های سبک، موشک دوش‌پرتاب «سهند» را نمونه ایرانی این خانواده معرفی می‌کند.

بر اساس همین گزارش، ایران موشک‌های کیو‌دبلیو-۱ را در دهه ۱۹۹۰ و کیو‌دبلیو-۱۸ را در اوایل دهه ۲۰۰۰ از چین وارد کرده و بعد از آن، نمونه‌های مرتبط را با نام‌های میثاق-۱ و میثاق-۲ در داخل کشور «مونتاژ» کرده است.

مرکز صادرات وزارت دفاع ایران، میثاق-۱ را «سلاح دفاع هوایی نسل دوم با ارتفاع کم» معرفی می‌کند که دارای «سیستم ردیابی زیر قرمز غیرفعال» است؛ یعنی موشک بدون انتشار امواج راداری، تابش گرمایی هدف را شناسایی و دنبال می‌کند.

به نوشته سایت این مرکز، میثاق-۱ برای مقابله با «هدف‌های هوایی با سرعت بالا و ارتفاع پایین» و همچنین بالگردها و «هدف‌های هوایی با سرعت پایین» طراحی شده و می‌تواند برای حفاظت از نیروهای زمینی و تاسیسات مهم به کار رود. این مرکز همچنین می‌گوید سامانه میثاق-۱ علاوه بر شلیک از روی شانه، قابلیت نصب «بر روی یک پلتفرم» را نیز دارد.

موشک میثاق-۲ سامانه «نسل سوم سیستم‌های پدافند هوایی» دوش‌پرتاب معرفی شده که می‌تواند «امواج مادون قرمز دریافتی از اهداف اصلی را از امواج جعلی تفکیک کند» و قابلیت نصب دوربین دید در شب را نیز دارد.

با وجود معرفی میثاق‌ها به عنوان سامانه‌های ساخت ایران، درباره تولید داخلی آن‌ها تردیدهایی وجود دارد.

مت شرودر، پژوهشگر ارشد موسسه ارزیابی سلاح‌های سبک، به بی‌بی‌سی فارسی گفت «فرض اولیه این بود که ایران کیو‌دبلیو-۱ و کیو‌دبلیو-۱۸ را تحت امتیاز تولید می‌کند»، اما بررسی نمونه‌هایی که با نام میثاق به نمایش گذاشته شد، حتی در تصاویر تاسیسات تولید، نشان داد «علائم و تمام مشخصات سامانه‌ها با نمونه صادراتی چینی یکسان بود».

به گفته آقای شرودر این موضوع با شیوه علامت‌گذاری دیگر سلاح‌های تولیدشده تحت امتیاز یا مهندسی معکوس‌شده در ایران همخوانی نداشت. به همین دلیل پژوهشگران احتمال دادند که ایران «آن‌ها را از ابتدا تولید نمی‌کند» بلکه «قطعات را وارد و در داخل مونتاژ می‌کند و مدعی می‌شود سامانه متفاوتی است». او افزود که اظهارات یک مقام آمریکایی در جلسه استماع کنگره، چند سال بعد این ارزیابی را تایید کرد.

اشاره آقای شرودر به اظهارات پاتریشیا مک‌نرنی، از مقام‌های وقت وزارت خارجه آمریکا، است که در سال ۲۰۰۸، میثاق-۱ را «نسخه ایرانی یک سامانه دوش‌پرتاب چینی با قطعات چینی» توصیف کرد.

درباره «میثاق-۳» ابهام بیشتری وجود دارد. مت شرودر می‌گوید الگوی مشاهده‌شده در مدل‌های قبلی با میثاق-۳ تغییر کرد، زیرا «اجزای بیرونی آن بسیار شبیه [مدل‌های قبلی] است، اما خود موشک تفاوت دارد. بنابراین کاملا ممکن است ایران موشک را بازمهندسی کرده باشد. نمی‌دانیم آیا این به معنای توانایی بیشتر آن است یا نه.»

«میثاق-۳ در میدان جنگ»؛ عملیات دشت مهیار

گزارش‌های رسمی ایران نشان می‌دهد موشک‌های خانواده میثاق پیش‌تر در رزمایش‌های ارتش و سپاه بارها به کار رفته‌اند. اما یکی از مشخص‌ترین ادعاها درباره کاربرد رزمی موشک‌های میثاق به عملیات آمریکا در دشت مهیار اصفهان در جنگ اخیر مربوط می‌شود.

این رویداد بخشی از عملیات آمریکا برای نجات دو خدمه یک جنگنده اف-۱۵ئی بود که سوم آوریل ۲۰۲۶ در ایران سرنگون شد. نیروهای آمریکایی برای این عملیات از باندی متروکه در دشت مهیار اصفهان استفاده کردند.

محمد اکرمی‌نیا، سخنگوی ارتش ایران، بعدا مدعی شد که سرتیپ دوم مسعود زارع، فرمانده دانشکده پدافند نیروی زمینی، با شلیک یک موشک دوش‌پرتاب به موتور یک هواپیمای ام‌سی-۱۳۰ آمریکا، آن را زمین‌گیر کرده است. خبرگزاری فارس نوع موشک را «میثاق-۳» اعلام کرد، اما این ادعا مستقلا تایید نشد. ارتش ایران می‌گوید مسعود زارع و شماری از همراهانش هنگام آماده‌شدن برای شلیک دوم، در حمله هوایی آمریکا کشته شدند.

اما منابع آمریکایی در روایتی متفاوت به رویترز گفتند دو فروند ام‌سی-۱۳۰ به دلیل نقص فنی زمین‌گیر شدند و نیروهای آمریکایی برای جلوگیری از افتادن تجهیزات حساس به دست ایران، این دو هواپیما و چهار بالگرد دیگر را منهدم کردند.

عملیات دشت مهیار برای نجات دو خدمه همان جنگنده اف‌-۱۵ئی انجام شد که دونالد ترامپ بعدا تایید کرد یک موشک دوش‌پرتاب ایران آن را هدف قرار داده است.

مت شرودر می‌گوید: «ممکن است [یک منپدز]، جنگنده اف‌-۱۵ئی را سرنگون کرده باشد؛ چنین اتفاقی قبلا افتاده و ممکن است دوباره هم رخ دهد. اما این بازی را عوض نمی‌کند. سامانه‌هایی که درباره‌شان صحبت می‌شود جهش فناورانه نیستند؛ فقط بهبود تدریجی قابلیتی‌اند که ایران از پیش در اختیار داشته است.»

او در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی فارسی، این وضعیت را با ورود موشک استینگر به افغانستان مقایسه می‌کند که نیروهای شوروی در آغاز دفاع موثری در برابر آن نداشتند و ناچار شدند تاکتیک‌های پروازی خود را تغییر دهند. اما به گفته این پژوهشگر، این سامانه‌ها توان ایران را در برابر هواگردهای آمریکایی به شکل تعیین‌کننده‌ای تغییر نخواهند داد.

از کشتی جیهان تا غزه؛ شواهد انتقال منطقه‌ای

از نظر مت شرودر، مسئله مهم‌تر از تقویت زرادخانه ایران، احتمال انتقال موشک‌های دوش‌پرتاب جدیدتر به گروه‌های مسلح متحد تهران است. سلاح‌های دوش‌پرتاب، کوچک و قابل‌حمل‌اند و اجزای اصلی آن‌ها شامل موشک، لوله پرتاب، قبضه و باتری را می‌توان جداگانه جابه‌جا کرد. این ویژگی قاچاق و پنهان‌کردن آن‌ها را آسان و ردیابی مسیر انتقال را دشوار می‌کند.

گزارش سال ۲۰۲۴ موسسه ارزیابی سلاح‌های سبک با افزودن سابقه واردات ایران از چین، ارتباط دریافت‌کنندگان با تهران و تطبیق علائم و شماره‌های حک‌شده بر قطعات، ایران را محتمل‌ترین حلقه انتقال موشک‌های خانواده کیو‌دبلیو به گروه‌های مسلح منطقه می‌داند.

یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها، محموله کشتی «جیهان» بود که مقام‌های یمنی در ژانویه ۲۰۱۳ توقیف کردند. کشتی به سوی سواحل یمن در حرکت بود و محموله‌اش برای حوثی‌ها در نظر گرفته شده بود. در آن ۶۷ قطعه مربوط به منپدز از جمله ۱۰ موشک کیو‌دبلیو-۱ام در لوله‌های پرتاب اس‌اس-۱۸ پیدا شد.

گزارش‌های سازمان ملل در سال‌های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۵ و تحقیق موسسه «تحقیقات تسلیحات در جنگ» در سال ۲۰۱۸، ایران را محتمل‌ترین مبدا محموله کشتی جیهان دانسته‌اند.

اعضای هیئت کارشناسان سازمان ملل درباره قطعیت انتساب محموله به ایران اختلاف داشتند. پنج عضو، آن را نقض قطعی تحریم تسلیحاتی وقت از سوی ایران و سه عضو دیگر «نقض محتمل» دانستند. با این حال، بررسی مسیر ثبت‌شده در دستگاه‌های مکان‌یاب کشتی، اظهارات خدمه، نوع سلاح‌ها و بسته‌بندی آن‌ها، ایران را محتمل‌ترین مبدأ نشان داد. مت شرودر نیز توقیف این محموله را «احتمالا قاطع‌ترین شاهد» انتقال منپدز از ایران می‌داند و می‌گوید تحقیقات چند نهاد، ارتباط آن را با ایران نشان داده است.

پنج سال بعد سرنخ دیگری در غزه ظاهر شد. گردان‌های عزالدین قسام سه قبضه اس‌کی-۱۸ متعلق به سامانه‌های الگوی کیو‌دبلیو-۱۸را نمایش دادند که به لوله‌های قدیمی‌تر استرلا-۲ متصل شده بودند. دست‌کم دو قبضه از نظر تاریخ تولید و شماره محموله با نمونه کشف‌شده در جیهان یکسان بودند و شماره‌های سریال آن‌ها تنها ۹ و ۱۰ رقم با آن تفاوت داشت.

موسسه ارزیابی سلاح‌های سبک این تطابق را نشانه‌ای قوی از منشا مشترک می‌داند و نتیجه می‌گیرد این قطعات به احتمال بسیار زیاد، مستقیم یا با واسطه، از ایران به غزه ارسال شده‌اند.

نمونه‌های کیو‌دبلیو-۱ و کیو‌دبلیو-۱۸ همچنین نزد کتائب حزب‌الله عراق، حوثی‌های یمن و حزب‌الله لبنان دیده شده‌اند. در رزمایش حزب‌الله در سال ۲۰۲۳ دست‌کم ۱۰ سلاح پدافند هوایی همراه به نمایش درآمد.

مت شرودر می‌گوید در صورت تایید گزارش اخیر رویترز درباره انتقال احتمالی صدها منپدز جدید به ایران، با توجه به سابقه تهران در تامین تسلیحاتی گروه‌های هم‌پیمانش، می‌تواند تلاش‌ها برای مهار گسترش این‌گونه تسلیحات را تضعیف کند و هواگردهای غیرنظامی را هم به خطر بیندازد.

به گفته او، از سال ۲۰۰۷ هیچ مورد موفقی از سرنگونی هواپیمای غیرنظامی با منپدز ثبت نشده است؛ دستاوردی که به باور او، تا حدی نتیجه همکاری دولت‌ها برای کنترل صادرات، نگهداری امن و جلوگیری از انتقال مجدد این سامانه‌ها بوده است.