آیا «مسیر پوتین» رقیب «مسیر ترامپ» در قفقاز می‌شود؟

گشایش یک مسیر ترانزیتی جدید میان ارمنستان و روسیه از طریق آبخاز، منطقه جدایی‌طلب مورد حمایت مسکو در گرجستان، به موضوعی بحث‌برانگیز در قفقاز جنوبی تبدیل شده است. حامیان این طرح که از آن با عنوان «مسیر پوتین» یاد می‌کنند، می‌گویند احیای خطوط ریلی شمال-جنوب می‌تواند منافع اقتصادی بیشتری برای ارمنستان به همراه داشته باشد.

آرام صفاریان، مدیر مرکز مطالعات روسیه در دانشگاه دولتی ایروان، در کنفرانسی درباره آینده مسیرهای حمل‌ونقل در قفقاز جنوبی، از طرح ایجاد یک کریدور ترانزیتی موسوم به «مسیر پوتین» حمایت کرد و گفت تحولات ژئوپولیتیکی اخیر، فرصت‌های تازه‌ای برای احیای خطوط ریلی منطقه‌ای فراهم کرده است.

مفسران ارمنی طرفدار روسیه می‌گویند کریدور شمال-جنوب، موسوم به «مسیر پوتین»، از نظر اقتصادی برای ارمنستان سودمندتر از پروژه «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» خواهد بود؛ طرحی که از حمایت آمریکا برخوردار است.

آرام صفاریان، مدیر مرکز مطالعات روسیه در دانشگاه دولتی ایروان، در کنفرانسی درباره آینده کریدورهای حمل‌ونقل در قفقاز جنوبی که در ایروان برگزار شد، طرحی را تشریح کرد که پیش‌تر ولادیسلاو گاسومیانوف، پژوهشگر روس، مطرح کرده بود. این کنفرانس به طور مشترک از سوی مؤسسه ملی پژوهش‌های توسعه ارتباطات روسیه، مرکز مطالعات روسیه دانشگاه دولتی ایروان و مرکز مطالعات روسی-ارمنی وابسته به موسسه شرق‌شناسی برگزار شد.

به گفته صفاریان، این طرح احیای خطوط ریلی و احتمالا جاده‌ای میان روسیه، گرجستان و ارمنستان در امتداد ساحل دریای سیاه را پیش‌بینی می‌کند و در صورت اجرا می‌تواند از طریق جمهوری خودمختار نخجوان و ایران تا تهران امتداد یابد.

او گفت طرحی که گاسومیانوف آن را «مسیر پوتین» نامیده است، نباید رقیب دیگر پروژه‌های حمل‌ونقل منطقه‌ای تلقی شود، بلکه باید آن را مکمل کریدورهای موجود و در حال شکل‌گیری، از جمله مسیرهای شمال-جنوب و شرق-غرب، دانست.

صفاریان همچنین به پیشنهاد گاسومیانوف اشاره کرد که بر اساس آن، می‌توان از «روش‌های غیرسیاسی» برای پیشبرد این طرح و دستیابی به پیشرفت در بازگشایی خطوط ریلی و جاده‌ای میان روسیه، گرجستان و ارمنستان، از مسیر منطقه جدایی‌طلب آبخاز در گرجستان، استفاده کرد. با این حال، او توضیح نداد که این «روش‌های غیرسیاسی» دقیقا شامل چه اقداماتی می‌شوند.

این کارشناس ارمنی همچنین استدلال کرد که در صورت بازگشایی ارتباطات حمل‌ونقلی، راه‌آهن روسیه می‌تواند با اتصال گره‌های اصلی شبکه ریلی مرتبط با این منطقه، به بازیگری مهم در قفقاز جنوبی تبدیل شود.

تاتول ماناسریان، رئیس مرکز پژوهشی آلترناتیو، نیز در همین نشست دیدگاه مشابهی را مطرح کرد و گفت طرح پیشنهادی «مسیر پوتین» نباید رقیب کریدورهای حمل‌ونقلی موجود یا برنامه‌ریزی‌شده در قفقاز جنوبی تلقی شود، بلکه پروژه‌ای مکمل است که می‌تواند برای منطقه منافع اقتصادی به همراه داشته باشد.

ماناسریان در پاسخ به موضوع امکان بازسازی ارتباطات ریلی از طریق آبخاز، به آنچه «دوراندیشی نخبگان سیاسی گرجستان» توصیف کرد اشاره کرد و ابراز اطمینان کرد که تصمیم‌گیرندگان گرجستان این موضوع را از منظر منافع ملی ارزیابی خواهند کرد و بازگشایی خط آهن را عاملی خواهند دانست که صرف‌نظر از سناریوهای سیاسی می‌تواند به توسعه منطقه کمک کند.

ماناسریان همچنین از ارمنستان خواست این پیشنهاد را با جدیت بررسی کند و هشدار داد که سکوت ایروان در قبال چنین ابتکاری، با توجه به اهمیت آن و تاثیر احتمالی‌اش بر ارتباطات حمل‌ونقلی و پیوندهای اقتصادی منطقه، مناسب نخواهد بود.

بحث بر سر دو کریدور رقیب؛ آیا «مسیر پوتین» برای ارمنستان جذاب‌تر است؟

با این حال، دیگر کارشناسان حاضر در نشست تاکید کردند که توسعه مسیر حمل‌ونقلی شمال به جنوب می‌تواند برای ارمنستان سودمندتر از پروژه تریپ، موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی»، باشد که آمریکا از آن حمایت می‌کند. این پروژه قرار است سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان را از طریق جنوب ارمنستان به منطقه برون‌بوم نخجوان و سپس ترکیه متصل کند. این کارشناسان ادعا کردند که پروژه تریپ در درجه نخست در خدمت منافع ترکیه و جمهوری آذربایجان است و منافع ارمنستان از اجرای آن همچنان روشن نیست.

رسانه‌های ارمنستان نخستین بار در مه ۲۰۲۶ درباره «مسیر پوتین» که ولادیسلاو گاسومیانوف، پژوهشگر روس، مطرح کرده بود، گزارش دادند.

وب‌سایت پانوراما در آن زمان از قول این کارشناس روس نوشت: «اگر جاده‌ای به نام ترامپ از جمهوری آذربایجان به ترکیه وجود دارد، چرا نباید جاده‌ای به نام پوتین از روسیه، از طریق آبخازیا و گرجستان، به ارمنستان وجود داشته باشد؟»

در مارس ۲۰۲۶، روبرت کوچاریان، رئیس‌جمهور پیشین ارمنستان و رهبر مخالفان طرفدار روسیه، گفت ارمنستان باید بازگشایی ارتباط ریلی با روسیه از طریق آبخاز را در اولویت قرار دهد و استدلال کرد که مسیر عبوری از جمهوری آذربایجان حدود ۷۰۰ کیلومتر طولانی‌تر خواهد بود.

او با اشاره به روابط پرتنش گرجستان با اتحادیه اروپا و منافع اقتصادی احتمالی این مسیر برای گرجستان، روسیه و آبخاز، شرایط کنونی را برای گفت‌وگو درباره مسیر آبخاز مناسب توصیف کرد. کوچاریان گفت مانع اصلی، اختلاف سیاسی میان گرجستان و آبخاز است، اما استدلال کرد که بازگشایی خط آهن نه تمامیت ارضی گرجستان را تضعیف خواهد کرد و نه «استقلال» آبخاز را زیر سوال خواهد برد.

روزنامه دولتی جمهوری آذربایجان «مسیر پوتین» را طرحی علیه مسیر ترامپ توصیف کرد

روزنامه دولتی «خلق» جمهوری آذربایجان در اول اکتبر نوشت که ابتکار مورد حمایت روسیه موسوم به «مسیر پوتین» به عنوان جایگزینی برای پروژه «تریپ» طراحی شده و در نهایت با هدف به چالش کشیدن آن دنبال می‌شود.

در این مقاله آمده است که کارشناسان و نهادهای نزدیک به روسیه در تلاش‌اند مسیر عبوری از آبخاز، گرجستان و ارمنستان را تبلیغ کنند تا نفوذ مسکو بر شبکه‌های حمل‌ونقل قفقاز جنوبی حفظ شود و حمایت از پروژه «تریپ» در ارمنستان تضعیف گردد.

بر اساس این تحلیل، تلاش‌ها برای معرفی مسیر پوتین به‌عنوان پروژه‌ای مکمل دیگر طرح‌های منطقه‌ای، با هدف پنهان کردن ضدیت‌اش با پروژه مسیر ترامپ است. این روزنامه استدلال کرد که این ابتکار در پی حفظ وضع موجود در منطقه و جلوگیری از اجرای پروژه «تریپ» است؛ پروژه‌ای که در صورت تحقق، دسترسی بدون مانع جمهوری آذربایجان به جمهوری خودمختار نخجوان را فراهم می‌کند و یکی از ارکان اصلی اتصال منطقه‌ای و صلح در قفقاز جنوبی به شمار می‌رود.

این مقاله از دولت نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، خواست به اجرای پروژه ترامپ سرعت ببخشد و هشدار داد که تاخیر در اجرای آن ممکن است به محافل سیاسی و فکری طرفدار روسیه در ارمنستان فرصت دهد تا مخالفت با این پروژه را گسترش دهند. نویسنده مقاله استدلال کرده است که ارمنستان باید هرچه سریع‌تر این طرح را پیش ببرد تا افکار عمومی بتواند مزایای اقتصادی مسیر ترامپ را به طور ملموس مشاهده کند و در نتیجه، نسبت به پیشنهادهای جایگزینی مانند «مسیر پوتین» کمتر پذیرش نشان دهد.

مساوات، وب‌سایت حامی دولت نیز به همین ترتیب استدلال کرد که «مسیر پوتین» با حمایت روسیه، به‌رغم ادعای طرفدارانش مبنی بر مکمل بودن این دو پروژه، در عمل به جایگزینی برای مسیر ترامپ تبدیل شده است.

این رسانه نوشت که این پیشنهاد با موانع سیاسی قابل توجهی روبه‌روست؛ از جمله موضع گرجستان درباره منطقه جدایی‌طلب آبخاز و ابهام درباره این‌که آیا ارمنستان حاضر خواهد بود به طور کامل از یک ابتکار حمل‌ونقلی مورد حمایت مسکو پشتیبانی کند یا نه.

به نوشته «مساوات»، برای جمهوری آذربایجان اولویت اصلی نه رقابت بر سر نام‌گذاری یا هویت سیاسی کریدورها، بلکه تضمین یک ارتباط مطمئن و بدون مانع با جمهوری خودمختار نخجوان از طریق گشایش عملی مسیرهای حمل‌ونقل منطقه‌ای است.