موج تازه خرابکاری در اروپا؛ رد پای روسیه در میان است؟

در حالی که دمای هوا در تابستان امسال رکوردهای اروپا را شکست و بسیاری از سیاستمداران به تعطیلات رفتند، روسیه همچنان بر جنگ خود متمرکز ماند.

حملات نظامی این کشور در سراسر اوکراین طی ماه گذشته نه‌ تنها تشدید و برای غیرنظامیان مرگبارتر شد، بلکه به نظر می‌رسد روسیه کارزار خرابکاری خود در سراسر اروپا را نیز گسترش داده است.

این بار، تاسیسات نظامی و صنایع دفاعی هدف اصلی بودند.

یک ماه پس از کشف پهپادهای حامل مواد منفجره در فرودگاه لایپزیگ، فرودگاهی که اوکراین برای انتقال تجهیزات نظامی از آن استفاده می‌کند، وزیر کشور آلمان اعلام کرده است که «روسیه مسئول» این اقدام بوده است.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، مثل همیشه خواستار ارائه مدرک شده و مقام‌های دولت او این اتهام را «پوچ» خوانده‌اند.

اما ماجرای پهپادها تنها آغازی چشمگیر بود. پس از آن، ماه اوت با مجموعه‌ای از آتش‌سوزی‌های مشکوک در تاسیسات دفاعی، از ایتالیا تا استونی، همراه شد.

برخی کشورهای آسیب‌دیده از هم‌ اکنون روسیه را مسئول دانسته‌اند. برخی دیگر همچنان در حال تحقیق‌اند و ممکن است در نهایت مشخص شود بعضی از آتش‌سوزی‌ها تصادفی بوده‌اند. دقیقا همان‌طور که چنین حملاتی طراحی می‌شوند تا به نظر برسند.

اما وزیر کشور لهستان تردیدی ندارد.

مارچین کروینسکی با هشدار به مردم برای حفظ هوشیاری گفت: «نشانه‌های بسیار زیادی وجود دارد که نشان می‌دهد روسیه در حال تغییر راهبرد خود و تشدید فعالیت‌هایش، از جمله اقدامات تروریستی و خرابکارانه، است.»

کارزار ماه اوت در سراسر اروپا

۴ اوت، آلمان: نخستین پهپاد در فرودگاه لایپزیگ کشف شد.

۱۰ اوت، بلغارستان: آتش‌سوزی بزرگی در کارخانه شرکت دفاعی امکو رخ داد. گزارش‌های اولیه حاکی بود که هنگام تحویل سوخت، یک کامیون آتش گرفته است.

۱۳ اوت، ایتالیا: آتش‌سوزی در شرکت مهمات‌سازی «کی‌ان‌دی‌اس امو ایتالیا» در حومه رم به انفجاری بزرگ منجر شد.

روزنامه لا رپوبلیکا گزارش داده است که دادستان محلی احتمال دخالت عوامل خارجی را بررسی می‌کند. با این‌ حال، دفتر دادستانی در موضع‌گیری رسمی تنها تائید کرده که پرونده‌ای علیه «افراد ناشناس» به اتهام ایجاد فاجعه بر اثر سهل‌انگاری تشکیل شده است.

۱۵ اوت، استونی: کارخانه «میلرم روباتیکس» در تالین طعمه حریق شد. روزنامه کی‌یف پست می‌گوید این کارخانه برای اوکراین پهپاد تامین می‌کند. دو مظنون بازداشت شدند.

کریستن میخال، نخست‌وزیر استونی، گفت بازرسان احتمال خرابکاری روسیه را «جدی می‌گیرند».

۲۵ اوت، اسلواکی: پلیس اعلام کرد از حمله‌ای آتش‌افروزانه به یک شرکت اوکراینی سازنده پهپاد جلوگیری و «مقدار زیادی ماده آتش‌زا» کشف و ضبط کرده است. خود شرکت روسیه را مسئول دانست و پلیس سه مظنون را بازداشت کرد که به گفته مقام‌ها «از دستورها پیروی می‌کردند». اسلواکی از متحدان نزدیک روسیه در اروپاست.

۳۰ اوت، لهستان: این کشور که بارها هدف عملیات خرابکارانه قرار گرفته، از وقوع دو آتش‌سوزی دیگر خبر داد.

یکی از این آتش‌سوزی‌ها در شرکتی واقع در لوبلین رخ داد که قطعات بالگرد تولید می‌کند. دونالد توسک، نخست‌وزیر لهستان، گفت احتمال آتش‌افروزی «منتفی نیست».

حمله به شرکت پهپادسازی «دبلیوبی گروپ» آشکارتر بود. دوربین‌های مداربسته مردی نقاب‌دار را ثبت کردند که مواد آتش‌زا پرتاب می‌کرد. توسک این حمله را «ادامه اقدامات تنش‌زای روسیه» خواند.

این الگو در ماه سپتامبر نیز ادامه یافته است. دو شهروند بلغارستانی در مونیخ آلمان به ظن آتش‌افروزی بازداشت شدند، آن‌ها متهم‌اند از داخل یک خودرو مواد آتش‌زا به‌سوی شرکت دفاعی «رود اند شوارتس» پرتاب کرده‌اند.

چرا چنین اتفاقی افتاده است؟

حمله به اهداف نظامی و دفاعی پدیده تازه‌ای نیست. هرچند در میان خرابکاری‌هایی که پیش‌تر به روسیه نسبت داده شده‌اند، اهداف عجیب‌تری مانند یکی از فروشگاه‌های ایکیا و یک رنگ‌فروشی در لهستان نیز دیده می‌شود.

آنچه اکنون تازگی دارد، تمرکز و تراکم این موارد است.

دانیلا ریخترووا از دپارتمان مطالعات جنگ کینگز کالج لندن می‌گوید: «شدت حمله به تاسیسات نظامی که طی چند هفته گذشته شاهدش بوده‌ایم، غیرمعمول است.»

او افزایش این حملات را با تحولات جنگ روسیه در اوکراین مرتبط می‌داند.

او می‌گوید: «عملا شاهد بوده‌ایم که اوکراین جنگ را به داخل روسیه کشانده و اهدافی در عمق خاک این کشور را هدف قرار داده است. آن‌ها در مسکو زیر فشارند و باید کاری انجام دهند.»

هرچند برخی عملیات خرابکارانه با هدف ایجاد هرج‌ و مرج یا ترس انجام می‌شوند، ریخترووا معتقد است هدف کنونی کرملین «ارسال پیام بازدارنده با توسل به فشار» است: بالا بردن هزینه‌ها برای واداشتن کشورها به توقف حمایت از کی‌یف.

آلمان پس از شروعی کند، اکنون بزرگ‌ترین تامین‌کننده کمک‌های نظامی اوکراین است.

نظریه‌های دیگری نیز وجود دارد.

برخی معتقدند روسیه کمتر به دنبال «بستن شیر» کمک‌های ارسالی به اوکراین است و بیشتر می‌خواهد نقاط ضعف ناتو را آزمایش کند.

کر جایلز از اندیشکده چتم هاوس می‌گوید: «روسیه مرزهای آنچه پذیرفتنی است را می‌آزماید و درباره نتایج آن اطلاعات جمع‌آوری می‌کند. آن‌ها درمی‌یابند چه چیزی موثر است و چه نقاطی آسیب‌پذیرند.»

او این کارزار خرابکاری را مقدمه‌ای برای آنچه «مرحله بعدی» تهاجم روسیه در اروپا می‌نامد، می‌داند.

جایلز می‌گوید: «آن‌ها ارزیابی می‌کنند که کشور قربانی تا چه اندازه واقعا آمادگی دارد در واکنش به این اقدامات کاری انجام دهد.»

موسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی که موارد خرابکاری را رصد می‌کند، به جهش پیشین این حملات در سال ۲۰۲۴ اشاره دارد، زمانی که متحدان اوکراین به این کشور اجازه دادند با سلاح‌های غربی اهدافی در عمق بیشتری از خاک روسیه را هدف قرار دهد.

سال ۲۰۲۴ سال طرح بمب‌های پستی بود، طرحی که در آن روسیه متهم شد بسته‌های حاوی مواد منفجره مایع را به بریتانیا و لهستان ارسال کرده است.

یکی از این بسته‌ها مدت کوتاهی پیش از بارگیری در هواپیمای باری دی‌اچ‌ال آتش گرفت. تصور می‌شود این عملیات، آزمایشی برای اقدامی به‌مراتب بزرگ‌تر بوده است.

جایلز می‌افزاید: «این اقدام از نظر آمادگی آن‌ها برای وارد کردن تلفات گسترده، نقطه اوج چشمگیری بود.»

این گام آنقدر جدی بود که کاخ سفید با کرملین تماس گرفت و از آن خواست متوقف شود. روسیه مرزها را آزمود و به حد نهایی رسید.

اما حملات همچنان ادامه یافته‌اند. رسانه‌های آلمانی روز جمعه به نقل از گزارشی از پلیس فدرال نوشتند که امسال بیش از ۱۶۵ مورد مشکوک به خرابکاری در سراسر این کشور ثبت شده است. هرچند در گزارش مشخص نشده چه کسی مسئول آن‌هاست

مظنونان به عملیات خرابکارانه چه کسانی‌اند؟

گزارش‌های منتشرشده در آلمان حاکی است مردانی که پهپادها را در فرودگاه لایپزیگ بارگیری و به پرواز درآوردند، روس بوده‌اند و احتمال دارد دست‌کم یکی از آن‌ها مشخصا برای انجام این ماموریت وارد کشور شده باشد.

چنین چیزی غیرمعمول است.

بیشتر عملیات‌های خرابکارانه در اروپا به دست عوامل نیابتی روسیه انجام شده‌اند؛ افرادی که برای انجام ماموریت‌های موردی و کوتاه‌مدت به کار گرفته می‌شوند و به همین دلیل «خرابکاران اقتصاد گیگی» نام گرفته‌اند.

آن‌ها معمولا روس‌زبانانی از جمهوری‌های سابق شوروی‌اند که به‌صورت اینترنتی جذب می‌شوند و انگیزه‌شان پول است، نه اعتقادات سیاسی.

در یکی از مواردی که بی‌بی‌سی از لهستان گزارش کرد، خرابکاران اجیرشده پیش‌تر به‌عنوان نیروی داوطلب برای اوکراین جنگیده بودند.

عموما تصور می‌شود «هدایت‌کنندگان» آن‌ها در روسیه باقی می‌مانند و عملیات را به‌صورت آنلاین هماهنگ می‌کنند.

موسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی این نیروهای نیابتی را به پهپادهای انتحاری تشبیه کرده است: ارزان‌ قیمت و مناسب برای اعزام در شمار زیاد، اما مصرف‌شدنی.

با این‌ حال، افراد آماتور ممکن است بی‌دقت یا بی‌ملاحظه عمل کنند. در ماجرای بسته‌های انفجاری، یکی از افراد نتوانست محل دریافت بسته را پیدا کند و به همین دلیل کل ماموریت لغو شد.

بنابراین اگر مسکو واقعا برای به پرواز درآوردن پهپادها در لایپزیگ نیروهای حرفه‌ای اعزام کرده باشد، نشان می‌دهد که خواهان دقت و موفقیت عملیات بوده است.

اما ظاهرا دستگاه‌ها دچار نقص فنی شدند.

رویارویی ناتو با کارزاری به سبک شوروی

به نظر می‌رسد عملیات خرابکارانه روسیه از دستورالعمل‌های دوران جنگ سرد الگوبرداری شده باشد. پژوهش‌های دانیلا ریخترووا نشان می‌دهد اهداف بسیار مشابهی در فهرست‌های خرابکاری اتحاد جماهیر شوروی وجود داشت و از ماموران خرابکار نیز تقریبا به همین شیوه استفاده می‌شد.

او می‌گوید هدف این بود که در دوران صلح، حملات کوچک و انکارپذیری انجام شود که در زمان جنگ شدت بگیرند.

ریخترووا می‌گوید: «فکر می‌کنم هنوز در منطقه خاکستری میان صلح و جنگ قرار داریم، اما نوع حملاتی که در هفته‌های گذشته دیده‌ایم این منطقه را کوچک‌تر می‌کند. به گمانم این وضعیت خطر آنچه در مرحله بعد رخ می‌دهد را افزایش می‌دهد.»

در حالی که ناتو برای یافتن پاسخی مناسب تقلا می‌کند، پرسش‌هایی همچنان بی‌پاسخ مانده‌اند، از جمله اینکه چه تعداد حمله کوچک و مجزا در مجموع یک تهاجم مستمر روسیه محسوب می‌شود و واکنش عملی می‌طلبد.

شاید خطرناک‌تر از همه، احتمال تشدید ناخواسته درگیری باشد.

اگر آن بسته انفجاری در میانه پرواز منفجر و موجب سقوط هواپیما می‌شد، چه اتفاقی می‌افتاد؟ اگر پهپاد لایپزیگ هواپیمایی را سرنگون می‌کرد، چه؟

ریخترووا می‌گوید: «فکر می‌کنم چنین اتفاقی می‌تواند به یک حمله بزرگ منجر شود. در آن صورت، ناتو در این فضای امنیتی پرتنش نمی‌توانست آن را نادیده بگیرد و ناچار می‌شد واکنش نشان دهد.»