«شکنجه سفید» در آپارات

۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ - ۲۳ آوریل ۲۰۲۶

زمان مطالعه: ۳ دقیقه

پشت دیوارهای زندان‌ها و بازداشتگاه‌های ایران، وقایعی رخ می دهد که تنها بخشی از آن‌ها به شکل مکتوب یا تصویری و شنیداری منتشرشده است. این تصاویر معمولا خشونت‌های قابل مشاهده و ملموس را نشان می‌دهند، اما بخش دیگری از این تجربه‌ها فراتر از کلام و تصور است، کمتر به آن پرداخته می‌شود و در سکوت و به دور از چشم عموم مردم و رسانه‌ها قرار دارد.

در چند دهه گذشته گزارش‌های متعددی از شکنجه زندانیان به ویژه زندانیان سیاسی در این کشور منتشر شده است. گزارش شده که افراد بسیاری در اثر این شکنجه‌ها به قتل رسیده‌اند و تعداد بی شمار دیگری دچار آسیب‌های جسمی و روحی بسیار شدید شده‌اند. اما مقامات جمهوری اسلامی همواره این گزارش‌ها را تکذیب کرده‌اند و می‌گویند رفتار بازجویان و زندانیان در ایران در چارچوب رافت اسلامی و قانون است.

به گفته کسانی که از زندان رها شده‌اند هدف بازجویان درهم شکستن مقاومت یک زندانی است. گاهی با شکنجه فیزیکی، گاهی با شکنجه روانی.

شکنجه جسمانی آثار فیزیکی بسیاری بر بدن زندانی به جای می‌گذارد اما فعالان حقوق بشر می‌گویند شکنجه روانی آثار بسیار مخرب و زیانبارتری نسبت به شکنجه فیزیکی دارد. این نوع شکنجه، به نام شکنجه سفید شناخته می‌شود و به گفته منتقدان در حکومت جمهوری اسلامی تبدیل به رویه‌ای سیستماتیک شده است.

برنامه این هفته «آپارات» به سراغ بخش ناگفته‌های زندانیان سیاسی رفته است؛ جایی که بحث بر سر شکنجه و به‌ویژه شکنجه روانی در زندان‌ها شکل می‌گیرد.

درباره فیلم «شکنجه سفید»

مستند «شکنجه سفید» با محوریت تجربه زندانیان، به‌خصوص فعالان سیاسی، صنفی و مدنی ساخته شده است و تلاش می‌کند تصویر روشن‌تری از فضای بازداشت و زندان در ایران ارائه دهد.

فیلم بر پایه گفت‌وگو با افرادی شکل گرفته که خودشان دوره‌هایی از بازداشت و فشارهای روانی را در زندان تجربه کرده‌اند و اکنون اگرچه یادآوری آن روزها برای آنها سخت است ولی درباره آن صحبت می‌کنند.

در این روایت‌ها، شکنجه روانی به‌عنوان ابزاری برای شکستن مقاومت زندانیان مطرح می‌شود؛ موضوعی که از نگاه فعالان حقوق بشر، آثار آن، عمیق‌تر و ماندگارتر از شکنجه جسمی است.

درباره سازندگان

فیلم شکنجه سفید به روایتی بازسازی کتابی است به همین نام نوشته نرگس محمدی برنده جایزه صلح نوبل.

خانم محمدی، تهیه‌کننده و از سازندگان این فیلم است. فیلمی که با کمک و همراهی گروهی از فیلمسازان ثبت و ارایه شده است. خانم محمدی در این فیلم در گفت‌وگو با افرادی که در زمان بازداشت تحت فشارهای روانی قرار گرفته‌اند، تلاش کرده تصویری از آنچه «شکنجه سفید» نامیده می‌شود ارائه دهد.

نرگس محمدی در سال‌های گذشته بارها بازداشت و زندانی شده وهمچنان در زندان به سر می‌برد. او با توجه به اینکه سال‌ها در زندان به سر برده است تجربه حبس و نگهداری در سلول انفرادی را دارد وهمین تجربه‌ها، زمینه شکل‌گیری این مستند و کتاب «شکنجه سفید» را فراهم کرده است.

خانم محمدی در سال ۲۰۲۳ برنده جایزه صلح نوبل شد؛ جایزه‌ای که به دلیل فعالیت‌هایش در زمینه حقوق بشر و اعتراض به سرکوب‌ها در ایران به او اهدا شد.

او از ۲۱ آذر ۱۴۰۴ نیز به دلیل شرکت در در مراسم هفتم درگذشت خسرو علی‌کردی، وکیل دادگستری و فعال حقوق بشر بازداشت وهم اکنون در زندان زنجان به سر می‌برد.

گزارش‌های منتشره از وخامت وضعیت جسمی او در زندان حکایت دارد. رسانه‌های ایران نوشته‌اند که این زندانی سیاسی از مشکلات قلبی، افت شدید شرایط جسمانی و نگرانی‌ها درباره عدم دسترسی کافی به خدمات درمانی روبرو است.

ویژگی فیلم

مستند «شکنجه سفید» گفت‌وگومحور است و بر ثبت روایت‌ها تکیه دارد و از این نظر این مستند دارای اهمیت تاریخی است. حضور راوی به انسجام گفت‌وگوها کمک کرده و تنوع مصاحبه‌شوندگان از ویژگی‌های آن است. فیلم در نیمه نخست ساختار بصری و سینمایی بیشتری دارد و در ادامه بر محتوای روایت‌ها تمرکز دارد.