وقتی دریا تاریخ را می‌بلعد؛ آیا جزیره فیلکه در خلیج فارس زیر آب می‌رود؟

«سعی می‌کنم تا جایی که امکان دارد وقت بیشتری را در جزیره بگذرانم. احساس می‌کنم عمر این جزیره ممکن است به شماره افتاده باشد و می‌ترسم پیش از آنکه بخش‌هایی از آن ناپدید شود، نتوانم به اندازه کافی از آن لذت ببرم.»

حسن فیلکاوی، یکی از معدود ساکنان جزیره، روزهای کودکی خود در فیلکه کویت به یاد می‌آورد؛ پیش از آنکه چشم‌انداز جزیره دگرگون شود، آب دریا به برخی مناطق آن نفوذ کند و نگرانی‌هایی درباره احتمال ناپدید شدن این جزیره برانگیزد.

او که مردی پنجاه‌وچند ساله است و نام خانوادگی‌اش از جزیره فیلکه گرفته شده، می‌گوید هر روز بیش از پیش شاهد بالا آمدن سطح آب دریا و فرورفتن مکان‌هایی در آب است که زمانی خاطرات و داستان‌های بی‌نظیری را در خود جای داده بودند؛ از جمله محوطه‌های باستانی و مناطق ساحلی.

جزیره فیلکه یکی از جزایر کویت در شمال غرب خلیج فارس است که حدود ۲۰ کیلومتر با ساحل شهر کویت فاصله دارد. بخش بزرگی از این جزیره ارتفاع اندکی از سطح دریا دارد و همین موضوع آن را در برابر تغییرات زیست‌محیطی و بالا آمدن آب دریا آسیب‌پذیر کرده است.

حسن فیلکاوی می‌گوید: «من عاشق این جزیره‌ام. در کودکی خیلی شیطان بودم و اغلب از خانه فرار می‌کردم. وقت زیادی را در طبیعت و دور از مردم می‌گذراندم و چیزهایی را می‌دیدم که دیگران هرگز فرصت دیدنش را نداشتند. به همین دلیل هر تغییری را که در جزیره رخ می‌دهد، عمیقا احساس می‌کنم.»

این جزیره از نظر تاریخی و باستان‌شناسی اهمیت فراوانی دارد. پژوهش‌ها و بررسی‌های باستان‌شناسی انجام‌شده از سوی نهادهای کویتی، از جمله شورای ملی فرهنگ، هنر و ادبیات، نشان می‌دهد که فیلکه از دوران پیش از اسلام،‌ در طول دوره هلنیستی و تا اوایل دوران اسلامی به طور پیوسته مسکونی بوده است.

با وجود این پیشینه تاریخی، فیلکه از سال ۱۹۹۰، زمانی که ساکنان آن پس از حمله عراق به کویت جزیره را ترک کردند، دیگر ساکن دائمی ندارد. از آن زمان، این مکان بیشتر به مجموعه‌ای از محوطه‌های باستانی روباز و مقصدی برای بازدیدهای گاه‌به‌گاه تبدیل شده است.

فیلکه همچنین در مطالعات مربوط به تغییرات اقلیمی به عنوان یکی از جزایر کم‌ارتفاع و آسیب‌پذیر در برابر افزایش سطح آب دریا مطرح شده است. نهادهای پژوهشی کویت، از جمله «موسسه تحقیقات علمی کویت»، این جزیره را در ارزیابی‌های مربوط به خطرات ساحلی گنجانده و سناریوهایی برای حفاظت از محوطه‌های باستانی آن تدوین کرده‌اند.

سناریوهای مختلف برای فیلکه

مطالعات علمی درباره سواحل و جزایر کویت، پیش‌بینی‌های متفاوتی درباره تاثیر افزایش سطح آب دریا بر جزیره فیلکه ارائه کرده‌اند.

مطالعه‌ای که پژوهشگران موسسه تحقیقات علمی کویت در سال ۲۰۱۴ انجام دادند، سناریوهای افزایش سطح آب دریا از یک تا پنج متر را بررسی کرد. نتایج این پژوهش نشان داد که جزایر کم‌ارتفاعی مانند فیلکه ممکن است با سیلاب‌های گسترده روبه‌رو شوند. بر اساس این مطالعه، با افزایش سه‌متری سطح آب، حدود ۷۵ درصد از مساحت جزیره زیر آب خواهد رفت و با افزایش پنج‌متری این رقم به حدود ۹۰ درصد می‌رسد. حتی در صورت افزایش کمتر سطح آب نیز برخی مناطق ساحلی کم‌ارتفاع ممکن است تحت تاثیر قرار گیرند.

مطالعه جدیدتری که دکتر جاسم البنای، پژوهشگر کویتی دانشگاه آکسفورد، در در سال ۲۰۲۰ انجام داد، ارتفاع اراضی جزیره فیلکه را بررسی کرد. این پژوهش نتیجه گرفت که با افزایش یک‌متری سطح آب دریا، حدود ۳۱ درصد از جزیره در معرض خطر سیلاب قرار خواهد گرفت. بر اساس این پژوهش این رقم با افزایش دو‌متری به ۵۴ درصد و با افزایش سه‌متری به ۸۷ درصد می‌رسد. همچنین مشخص شد که ساحل شرقی جزیره آسیب‌پذیرترین بخش آن است.

آقای بنای در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی عربی توضیح داد که میانگین سطح آب دریاها با شتاب زیادی در حال افزایش است؛ روندی که نتیجه افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای، گرم شدن کره زمین و ذوب شدن یخ‌های قطبی است. او گفت جزایر کم‌ارتفاعی مانند فیلکه از جمله مناطقی هستند که تحت تاثیر این فرآیند قرار می‌گیرند.

او افزود: «پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰ میانگین سطح آب دریاها حدود ۲۵ سانتی‌متر افزایش یابد که می‌تواند باعث آب‌گرفتگی حدود هفت درصد از جزیره فیلکه شود. تا سال ۲۱۰۰، در سناریوهای مبتنی بر کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، سطح آب دریا ممکن است حدود ۵۰ سانتی‌متر بالا بیاید و در نتیجه نزدیک به ۱۶ درصد از جزیره زیر آب برود. اما در سناریوهای با انتشار بالای گازهای گلخانه‌ای، سطح آب دریا تا پایان قرن ممکن است یک متر افزایش یابد که می‌تواند ۳۱ درصد از مساحت جزیره را به زیر سطح دریا بکشاند.»

آقای بنای افزود برخی پیش‌بینی‌های بدبینانه‌تر از افزایش ۱/۵ تا ۲ متری سطح آب تا سال ۲۱۰۰ حکایت دارند که به گفته او می‌تواند بین ۳۷ تا ۴۵ درصد از اراضی جزیره زیر آب ببرد. او تاکید کرد که این برآوردها بر اساس سناریوهای اقلیمی هیئت بین‌دولتی تغییرات اقلیمی سازمان ملل و نحوه انطباق آن‌ها با توپوگرافی جزیره تهیه شده‌اند.

او همچنین گفت مشاهدات جهانی نشان می‌دهد که سطح آب دریاها طی یک قرن گذشته حدود ۲۵ سانتی‌متر افزایش یافته است که بر اساس مطالعه او حدود ۷ درصد از سطح جزیره را در برابر خطر آب‌گرفتگی آسیب‌پذیرتر کرده است.

حسن فیلکاوی در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی عربی، این یافته‌های علمی را با مشاهدات شخصی خود پیوند می‌دهد: «هر زمستان متوجه می‌شوم تعداد روزهایی که سطح آب دریا بیش از حد معمول بالا می‌آید بیشتر شده است. در گذشته این وضعیت حدود هفت روز طول می‌کشید. زمستان گذشته ۲۱ روز ادامه داشت و در یک فصل دیگر حتی به ۳۰ روز رسید.»

او توضیح می‌دهد که آب دریا بالا می‌آید، نقاط ضعیف را پیدا می‌کند و سپس از همان نقاط نفوذ می‌کند. به گفته او، وقتی منطقه‌ای آسیب‌پذیر تحت تاثیر این پدیده قرار بگیرد، ممکن است ناگهان بخش‌های وسیعی از خشکی زیر آب برود.

او می‌گوید: «اکنون دریا برخی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی ما را تهدید می‌کند و حتی به چند مورد از آن‌ها رسیده است. با این حال تاکنون اقدامی جدی برای مقابله با این مشکل صورت نگرفته است.»

حسن فیلکاوی همچنین می‌گوید فرسایش ساحلی در سواحل شمالی جزیره با سرعت قابل توجهی در حال پیشروی است.

او می‌گوید: «برای مثال، بین ژانویه تا ژوئیه ۲۰۲۳ دریا حدود ۱/۷ متر به سمت داخل خشکی پیشروی کرد. طبیعی است که این روند در سال‌های آینده سریع‌تر شود.»

محوطه‌های باستانی در معرض خطر

ژولی بونریک، پژوهشگر «مرکز پژوهش‌های فرانسه درباره شبه‌جزیره عربستان» در کویت، درباره تاثیر آب‌گرفتگی بر محوطه‌های باستانی به بی‌بی‌سی عربی گفت که یکی از معابد دوره هلنیستی از افزایش سطح آب دریا آسیب دیده است.

او توضیح داد این معبد که در دهه ۱۹۸۰ کاوش شده بود، اکنون وضعیتی عجیب پیدا کرده است: «نیمی از آن روی خشکی قرار دارد و نیم دیگرش زیر آب رفته است.»

خانم بونریک که از سال ۲۰۰۷ مشغول پژوهش در فیلکه بوده است، نسبت به سرنوشت دیگر محوطه‌های باستان‌شناسی اطراف ساحل نیز ابراز نگرانی کرد، از جمله محوطه‌های مربوط به تمدن دیلمون، دژ هلنیستی و سکونتگاه‌های قرون وسطایی.

او گفت: «اگر سطح آب دریا همچنان افزایش یابد، ممکن است دیگر محوطه‌های باستانی نیز نابود شوند. این معبد هلنیستی ممکن است کاملا زیر آب برود، همان‌طور که دیگر محوطه‌های ساحل شمالی مانند خضر، متعلق به عصر مفرغ و مربوط به حدود سال ۲۰۰۰ پیش از میلاد، در معرض خطر هستند. همچنین محوطه‌ای اسلامی به نام قرینیه وجود دارد که در صورت ادامه افزایش سطح آب دریا ممکن است دچار آب‌گرفتگی شود.»

با این حال، ژولی بونریک تاکید کرد که پیش‌بینی دقیق آثار آینده افزایش سطح آب دریا همچنان دشوار است.

به باور او اگرچه بالا آمدن آب دریا تهدیدی واقعی به شمار می‌رود، اما مهم‌ترین خطر برای محوطه‌های باستانی نیست.

او می‌گوید: «به نظر من مشکل اصلی دریا نیست، بلکه انسان‌ها هستند. به طور کلی، آنچه بیش از هر چیز محوطه‌های باستانی را نابود می‌کند، ساخت‌وساز و توسعه عمرانی است.»

او هشدار داد که پروژه‌های توسعه‌ای با هدف جذب گردشگر و آبادانی جزیره، در صورت نبود حفاظت و مدیریت مناسب، ممکن است به محوطه‌های باستانی آسیب برسانند.

فیلکه و پرونده ثبت جهانی

نگرانی‌ها درباره احتمال ناپدید شدن جزیره، لزوما با دیدگاه نهادهای رسمی همسو نیست.

زهرا علی بابا، مهندس مرمت و متخصص حفاظت از میراث فرهنگی در شورای ملی فرهنگ، هنر و ادبیات کویت، افزایش سطح آب دریا را تایید می‌کند اما می‌گوید در حال حاضر هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد کل جزیره در معرض غرق شدن کامل قرار دارد.

او توضیح داد که برخی از محوطه‌های باستانی که دهه‌ها پیش در حاشیه جزیره کشف شده بودند، اکنون به خط ساحلی نزدیک‌تر شده‌اند و بیشتر در معرض امواج قرار دارند.

او گفت: «هر سال شاهد آن هستیم که امواج دریا در این محوطه‌ها به ارتفاعات بیشتری می‌رسند.»

خانم علی بابا افزود که این تحولات در پرونده نامزدی فیلکه برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز مدنظر قرار گرفته‌اند. این جزیره به عنوان یک چشم‌انداز فرهنگی یکپارچه معرفی می‌شود که هم‌زمان ارزش‌های طبیعی و باستان‌شناسی را در خود جای داده و تمرکز آن به جای تک‌تک اجزا، بر حفظ ارزش فرهنگی کل این مجموعه قرار دارد.

او همچنین گفت شورای ملی فرهنگ، هنر و ادبیات کویت اقداماتی را برای مقابله با خطرات ناشی از افزایش سطح آب دریا آغاز کرده است.

او به بی‌بی‌سی عربی گفت: «ما با موسسه تحقیقات علمی کویت همکاری می‌کنیم. گروهی متشکل از متخصصان و پژوهشگران رشته‌های مختلف تشکیل شده و این گروه پیشنهاد کرده طی یک‌ونیم تا دو سال آینده مطالعه‌ای جامع و دقیق انجام شود تا راه‌حل‌ها و راهبردهایی برای کاهش آثار این مشکل در جزیره تدوین شود.»

«ساعت شنی»

جزیره فیلکه و نگرانی‌ها درباره آینده آن، توجه مستندسازان را نیز جلب کرده است. دو کارگردان فرانسوی مستندی با عنوان «ساعت شنی» ساخته‌اند که در آن فیلکه به عنوان مکانی به تصویر کشیده می‌شود که با تغییرات محیطی شتاب‌گرفته روبه‌رو است.

این فیلم که در فوریه ۲۰۲۶ در کویت به نمایش درآمد، این مسئله را مطرح می‌کند که افزایش سطح آب دریا دیگر پدیده‌ای طبیعی و دوردست نیست، بلکه عاملی مستقیم است که پرسش‌هایی جدی درباره آینده جزایر کم‌ارتفاع مطرح می‌کند. سازندگان فیلم، فیلکه را نمونه‌ای از مکانی می‌دانند که زنگ خطر درباره بقای جوامع انسانی و حافظه جمعی آن در برابر دریا به صدا درآمده است.

لوکاس پروگون، یکی از کارگردانان این مستند، به بی‌بی‌سی عربی گفت که گروه سازنده بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ سه بار از جزیره بازدید کرده است.

او گفت: «تغییرات آشکاری را مشاهده کردیم؛ از جمله کشف تنورهایی که گمان می‌رود متعلق به قرون وسطی بوده‌اند. بعدها این آثار به دلیل بالا آمدن آب ناپدید شدند. هرچند افزایش سطح آب نسبتا محدود بود، اما برای ایجاد این تغییرات کافی بود.»

مانون کول، دیگر کارگردان فیلم، نیز گفت به نظر می‌رسد محافظت از کل جزیره در برابر آب‌های در حال پیشروی کار بسیار دشواری باشد؛ زیرا ساخت سازه‌های دفاعی دریایی هزینه‌ای بسیار سنگین دارد و در عین حال هنوز میزان دقیق تغییرات اقلیمی آینده مشخص نیست.

برای فیلکاوی، از دست رفتن جزیره فقط به معنای نابودی یک مکان فیزیکی نیست.

او می‌گوید: «غمگین می‌شوم، چون این مکان‌ها به مرور زمان ناپدید خواهند شد. وقتی ناپدید شوند، نامشان هم از بین می‌رود. وقتی جایی از میان برود، حافظه نیز کم‌کم آن را فراموش می‌کند؛ نامش، معنایش و همه چیزش را.»