KAI TSAYE, Abubuwan da ke faruwa a Najeriya da sauran sassan duniya

Rahoto kai-tsaye

Nabeela Mukhtar Uba

1. Mintuna 26 da suka wuceRikici ya ɓarke a Habasha tsakanin dakarun gwamnati da mayaƙan Tigray

   Mai bai wa Firaiministan Ethiopia shawara, Abiy Ahmed ya ce ƴantawaye a Tigray da ke arewacin ƙasar sun ƙaddamar da gagarumin hari kan wasu cibiyoyin gwamnati da ke yankin.

   Getachew Reda ya kuma ce mayaƙan sun ƙwace iko da filayen jiragen sama lamarin da ya sa aka dakatar da zirga-zirgar jirage.

   Cikin wata sanarwa, gwamnatin yankin Tigray ta ce dakarunta sun shiga yaƙin kare kai inda kuma ta zargi gwamnatin Abiy Ahmed da ƙaddamar da wani shirin yaƙi kan al'ummar Tigray.

   Ta'azzarar rikicin a baya-bayan nan ya haifar da fargabar cewa yankin na iya sake faɗawa cikin yaƙi, shekara huɗu bayan kawo ƙarshen mummunan yaƙin basasa da ya yi sanadin mutuwar mutane sama da 500,000.

2. Sa'a 1 da ta wuceAn samu jami'an gwamnatin Najeriya da badaƙalar kadarorin naira biliyan 370 a Amurka - Rahoto

   Wani sabon rahoto ya yi zargin cewa wasu manyan ‘yan siyasar Najeriya da dama sun karkatar da ɗaruruwan miliyoyin daloli daga kuɗin gwamnati a cikin shekaru 30 da suka gabata wajen sayen kadarori a Amurka.

   Binciken da Cibiyar kare masu kwarmata bayanai a Afirka da gamayyar ƙungiyar yaƙi da rashawa suka gudanar ya gano wasu manyan jami'an gwamnati na yanzu da na baya 61 da ke da alaƙa da wasu kadarori 284 a Amurka da darajarsu ta kai kusan naira biliyan 370.

   Sanarwar ta kuma ce 39 daga cikinsu an taɓa zargin su, wasu kuma an gurfanar da su a kotu, wasu ma an yanke musu hukunci kan cin hanci da rashawa.

   Rahoton mai taken 'Dirty Deeds - Yadda manyan jami'an gwamnatin Najeriya suka sayi kadarori a Amurka', ya yi nazari kan kadarorin da aka saya tun daga 1991 tare da gano kadarori 152 da darajarsu ta kai kusan dala miliyan 177 da aka saya a lokacin da jami'an ke kan mulki, lokacin da rahoton ya ce suke da iko kan kuɗin gwamnati.

   PPLAAF ta ce kusan kashi 81 na kadarorin an saye su ba tare da wata bayyananniyar hanyar samar da kuɗin sayen ba, kamar rancen sayen gida. Ƙungiyar ta bayyana hakan a matsayin ɗaya daga cikin abubuwan da ka iya zama alamun almundahana.

   Sai dai rahoton bai tabbatar da cewa an sayi dukkan kadarorin da kuɗaɗen sata ba, kuma ya buƙaci hukumomin Najeriya da Amurka su gudanar da bincike don gano ta ina kuɗaɗen suka fito.

   Babban Daraktan PPLAAF, Jimmy Kande, ya ce binciken ya fallasa gazawar wasu jami’ai da kuma giɓin da ke bayar da damar zurarewar dukiyar jama’a da aka sata zuwa ƙasashen waje tare da zuba ta a kadarori.

   Jami'an da ke ɓangaren tsaro a Najeriya sune masu kaso mafi tsoka na kadarorin da rahoton ya gano.

   Ƙasar na fama da matsalolin tsaro inda ake samun ƙaruwar garkuwa da mutane da matsalar ƴanbindiga da rikicin masu iƙirarin Jihadi cikin shekaru goma da suka gabata.

   BBC ta tuntuɓi Hukumar EFCC mai yaƙi da cin hanci da rashawa domin jin ta bakinta kan bankaɗar da rahoton ya yi.

3. Sa'o'i 2 da suka wuceSojin Pakistan sun harbo jirgi mara matuƙi takwas da Taliban ta harba

   Jami'an tsaro a Pakistan sun ce sun harbo jirage marasa matuƙa takwas da ake zargin Taliban ta harba kusa da iyakar ƙasashen biyu.

   Jami'an tsaron sun ce sun daƙile yunƙurin Taliban na kai hari kan wuraren jama'a.

   Lamarin na zuwa ne kwanaki biyu bayan da Pakistan ta kai hare-hare ta sama kan wuraren da ta ce mafaka ce ga mayaƙa a yankin na kan iyaka.

   Afghanistan ta musanta zargin taimakawa mayaƙa da ke kai hare-hare kan sojojin Pakistan.

   Zuwa yanzu Afghanistan ba ta ce komai ba kan batun kuma babu majiya da ta tabbatar da ainahin abin da ya faru a kan iyakar.

4. Sa'o'i 3 da suka wuceYadda aka gano jirgi mara matuƙi da ake zargin na masu aikata laifi ne a Kano

   Rundunar ’yan sandan jihar Kano ta sanar da gano wani jirgi maras matuƙi da ake zargin na masu aikata laifi ne.

   Kakakin rundunar, CSP Abdullahi Haruna Kiyawa, ya ce an gano jirgin ne yayin wani samame da jami'ansu suka kai kan iyakokin jihar.

   Ya ce jami'ansu sun ci karo da jirgin ne a wani daji a garin Tarau da ke ƙaramar hukumar Bebeji.

   A gefe guda kuma, rundunar ta sanar da kama wani da ake zargi da yin garkuwa da mutane don neman kudin fansa.

   CSP Abdullahi Haruna Kiyawa ya bayyana cewa an kama kasurgumin mai garkuwar da mutanen wanda ake zarginsa da kasancewa mamba a wata ƙungiyar masu aikata miyagun laifuka, wadda ke da hannu wajen garkuwa da mutane, fashi da makami da satar shanu a jihohin Kano da Katsina da kuma Kaduna.

   Ya ce "mutumin ɗan shekara 35, mazaunin Kunkumi a Maƙarfi da ke Kaduna ne kuma bincike ya kai ga kama wani mutum da ke zaune a Kwanar Ɗangora a jihar Kano wanda shi ne ke gayyato mai garkuwa da mutanen inda suke ta'annatin tare."

   Mutumin ya yi bayani kan irin garkuwa da suka yi a baya inda suka sace wata mata har sai da suka karɓi kuɗin fansa naira miliyan 20.

   Haka kuma sun sace wani mutum a garin Gwarzo suka kai shi jihar Kaduna kuma ba su sake shi ba har sai da iyalansa suka biya kuɗin fansa.

   Kakakin ya kuma ce suna ci gaba da gudanar da bincike, inda ya tabbatar da cewa da zarar sun kammala, za su gurfanar da mutanen da aka kama a gaban kotu, sannan kuma ya ce kwararru suna ci gaba da nazarin jirgin da aka kama don gano abubuwan da ya kunsa.

5. Sa'o'i 3 da suka wuceTrump ya yi iƙirarin kawo ƙarshen yaƙi takwas

   Shugaban Amurka Donald Trump, a jawabin da ya yi a Babban Taron Majalisar Dinkin Duniya, karo na 81, ya ce tun bayan dawowarsa kan karagar mulki a wa’adi na biyu, ya kawo ƙarshen yaƙe-yaƙe takwas.

   Ya ambaci shida daga cikin rikice-rikicen da ya ce ya taimaka wajen kawo ƙarshen su da suka haɗa yaƙi tsakanin Cambodia da Thailand, Kosovo da Serbia, Jamhuriyar Dimokuraɗiyyar Congo da Rwanda, Pakistan da Indiya, Armenia da Azerbaijan da yaƙin Gaza

   A baya, sashen BBC mai tantance sahihancin bayanai ya binciki iƙirarin Trump, inda ya gano cewa wasu daga cikin rikice-rikicen sun ɗauki kwanaki kaɗan ne kawai, duk da cewa sun samo asali ne daga taƙaddamar da ta daɗe tana gudana.

   Duk da cimma yarjejeniyar tsagaita wuta, an ci gaba da samun arangama a Jamhuriyar Dimokuraɗiyyar Congo da kuma Gaza.

   A kalamansa na baya-bayan nan, Trump bai ambaci rikicin kwanaki 12 tsakanin Isra’ila da Iran a watan Yunin 2025 ba, haka kuma bai ambaci “yaƙi” tsakanin Masar da Habasha ba.

   A baya, Fadar White House ta lissafa rikice-rikicen biyu a cikin yaƙe-yaƙe takwas da Trump ya ce ya taka rawa wajen kawo ƙarshensu.

   A batun Masar da Habasha kuwa, a zahiri babu wani yaƙi da ya ɓarke tsakanin ƙasashen biyu. Sun samu saɓani ne kan gina madatsar ruwa a kogin Nilu, amma taƙaddamar ba ta kai ga yaƙi tsakanin ƙasashen biyu ba.

6. Sa'o'i 4 da suka wuceMutum 11 sun mutu a wani harin ƴanbindiga a Afirka ta Kudu

   Wasu ƴanbindiga sun harbe aƙalla mutum 11 kusa da Durban da ke Afirka ta Kudu.

   Ƴansanda sun ce wasu mutum uku sun tsira daga harin na ƴanbindiga.

   Mutanen da lamarin ya rutsa da su suna halartar wata liyafa nea wani gida lokacin da maharan suka afka musu tare da buɗe wuta.

   Zuwa yanzu, ba a tantance dalilin kai harin ba.

   Muƙaddashin babban jami'in ɗansanda, Puleng Dimpane, ta ce tuni aka ƙaddamar da binciken gano makisan don hukunta su.

   Afirka ta Kudu ce ƙasa da ake yawan samun kashe-kashe a duniya. Shugaba Cyril Ramaphosa ya kira lamarin da ya zama ruwan dare a matsayin babban ƙalubale.

7. Sa'o'i 4 da suka wuceAna zaɓen ƴanmajalisa a Morocco

   Al'ummar Morocco na kaɗa ƙuri'a a zaɓen ƴan majalisa yayin da tsadar rayuwa da rashin aikin yi da kuma rashin amincewa da jam’iyyun siyasa ke daga cikin manyan batutuwan da suka mamaye zaɓen.

   Sarki Muhammad zai naɗa sabon Firaiminista daga jam'iyyar da ta samu mafi rinjayen kujeru a majalisar mai kujeru kusan 400 sai dai Sarkin ne har yanzu yake da iko kan muhimman shawarwari kan manufofin ƙasar.

   Jam'iyyar National Rally of Independents (RNI) mai matsaikaicin ra'ayi wadda ke jagorantar gwamnatin haɗaka ta yanzu, na daga cikin waɗanda ake hasashen za su iya yin nasara a zaɓen.

   Sai dai tana fuskantar ƙalubale daga jam’iyyun masu ra’ayin mazan jiya da kuma na masu akidar Musulunci.

8. Sa'o'i 5 da suka wuceSalva Kiir ya rusa gwamnatinsa

   Shugaban ƙasar Sudan ta Kudu, Salva Kiir, ya rusa gwamnati tare da naɗa gwamnatin riƙon ƙwarya, matakin da ya ce zai share fagen gudanar da zaɓen ƙasar na farko a tarihi wanda ake sa ran yi a watan Disamba.

   Masu sukar matakin dai sun yi gargadin cewa hakan zai bai wa shugaban cikakken iko ba tare da wata takura ba.

   A bangare guda kuma, Mista Kiir ya cire dukkan mataimakan shugaban ƙasa da aka naɗa ƙarƙashin yarjejeniyar zaman lafiya ta shekarar 2018 wadda ta kawo ƙarshen yaƙin basasar ƙasar.

   Haka kuma an sallami ministoci, da shugabannin ƙananan hukumomi da kuma jami'an majalisun dokoki na ƙasa da na jihohi.

   'Yan adawa a kasar dai sun yi Allah-wadai da wadannan sauye-sauyen, waɗanda suka soke muhimman tanade-tanaden yarjejeniyar zaman lafiyar, ciki har da haɗa rundunonin sojojin da suka yi gaba da juna da kuma kammala rubuta sabon kundin tsarin mulkin ƙasar.

9. Sa'o'i 5 da suka wuceManyan wakilan Amurka sun gana da jami'an gwamnatin Iran

   Manyan wakilan shugaba Donald Trump sun gudanar da tattaunawar keke da keke ta farko a cikin watanni tare da manyan jami'an gwamnatin Iran.

   Shugaba Trump ya ce ganawar ta sa'o'i uku, wadda aka yi a gefen taron Babban Zauren Majalisar Ɗinkin Duniya da ke gudana a birnin New York, ta kasance mai matukar amfani.

   Kafofin yaɗa labarai na gwamnatin Iran sun ce babban dalilin tattaunawar shi ne isar da sharuddan Tehran na sake buɗe Mashigar Hormuz.

   Rahotanni sun ce daga cikin sharuddan akwai janye takunkumin da Amurka ta ƙaƙaba da kuma sakin kadarorin Iran da aka yi.

   Tun da farko, Mista Trump ya shaida wa taron zauren Majalisar Ɗinkin Duniyar cewa, Iran ta daɗe tana zama barazana, amma ya bayyana cewa yana da yaƙinin za a cimma yarjejeniya bayan zaɓen rabin zangon na Amurka da za a gudanar a watan Nuwamba mai zuwa.

10. Sa'o'i 5 da suka wuceFiraiministan Birtaniya ya gargaɗi duniya kan haɗarin AI

    Firaministan Birtaniya, Andy Burnham, ya yi amfani da jawabinsa a babban taron zauren Majalisar Dinkin Duniya wajen gargadin duniya a kan haɗarin da ke tattare da rashin ƙa'ida a wajen amfani da kirkirarriyar basira ta AI, da kuma yaɗa labaran ƙarya da Rasha ke yi.

    Mista Burnham, ya ce yana son jagorantar ƙoƙarin da ake a duniya na samar da dokoki da ƙa'idojin ƙasa da ƙasa da za su tsara yadda ake amfani da AI.

    Firaministan ya zargi Rasha da gudanar da abin da ya kira yaƙin yaɗa labaran ƙarya da kuma ɓoyayyen tasiri a Birtaniya.

    Wakilin BBC ya ce Sa'o'i kaɗan bayan ganawarsa ta farko ido-da-ido da Shugaba Donald Trump, Firaministan ya gabatar da jawabinsa na farko a babban zauren Majalisar Dinkin Duniya, in da ya ce ya umarci manyan jami'an tsaro da su fara aiki kan kafa sabuwar Cibiyar Ƙasa ta Kare Bayanai, da za ta mayar da hankali wajen ganowa, da tantancewa da kuma dakile abin da ya bayyana a matsayin hare-haren yaɗa labaran karya da ƙasashen waje ke yi.

11. Sa'o'i 5 da suka wuceManyan ƙasashe na buƙatar rage bashin da suke ci - IMF

    Shugabar Asusun Lamuni na Duniya (IMF) ta yi gargadin cewa manyan ƙasashen duniya masu ƙarfin tattalin arziƙi na bukatar rage bashin da suke ci tare da saukaka nauyin bashin da ke kansu, bayan da farashin biyan kuɗin ruwa kan basussukan gwamnati ya yi tashin gwauron zabi a makonnin baya-bayan nan.

    Da take zantawa da BBC, Kristalina Georgieva, ta yi kira da a ɗauki matakan gaggawa, duk da cewa za su iya yin tsauri, domin daƙile yawaitar bashin gwamnati.

    Ta ce duk da cewa gwamnatoci ba za su iya shawo kan wasu abubuwan da ke faruwa a waje ba, kamar yaƙin Iran, suna da ikon tsara manufofin cikin gida da za su taimaka wajen shawo kan matsalolin tattalin arziƙi.

    Game da yadda za a inganta haɓakar tattalin arziƙi, Misis Georgieva, ta ce babban zaɓin da ya rage shi ne aiwatar da sauye-sauye da za su tallafa wa kamfanoni masu zaman kansu, saboda a cewarta gwamnatoci ba su da isassun kuɗaɗen da za su ɗauki nauyin hakan.

12. Sa'o'i 5 da suka wuceAssalamu alaikum

    Jama'a barkan mu da wannan safiya ta Litinin. Muna barka da wannan rana ta Laraba da Bahaushe ke yi wa taken 'tabawa ranar samu'.

    A yau ma kamar kodayaushe za mu ɗora daga inda muka tsaya domin ci gaba da kawo muku labaran abubuwan da ke faruwa a Najeriya da sassan duniya.

    Za ku iya leƙawa shafukanmu na sada zumunta irin su X da Facebook da Instagram da YouTube domin karanta wasu labaran da kallon hotuna da bidiyo har ma da tafka muhawara.

    Ku kasance tare da mu.